Panama

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
República de Panamá
Flag of Panama.svg Coat of arms of Panama.svg
Flago di Panama Blazono di Panama
Mapo di Panama
Chefurbo: Panama-Urbo
·Habitanti: 463,093 (2000)
Precipua urbo: Panama-Urbo
Oficala linguo: Hispaniana
Guvernerio: Republiko
·Prezidanto: Juan Carlos Varela
Surfaco: (118ma granda)
·Totala: 75,517 km²
·% aquo: 2,9
Habitanti: (134ma granda)
·Totala: 3,322,576 (2010)
·Denseso di habitantaro: 44,5 hab./km²
Nacionala himno: Himno Istmeño
Pekunio: Balboa
De facto: Dolaro di Usa
Reto-kodo: .pa
Precipua religio: katolikismo, 77,4%

Panama (Hispaniana: Panamá) esas lando qua jacas en Central-Amerika. Lua vicina landi esas Kosta Rika en nord-westo e Kolumbia en sud-esto. En esto jacas Karibeano ed en westo jacas oceano Pacifiko.

Bazala fakti pri Panama

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Panama.

Kande Hispaniana Rodrigo de Bastidas navigis de Venezuela e arivis en Panama en 1501, posible vivis en la regiono cirkum 2 milion indijeni, precipue de Cuevas e Coclé rasi. Cristoforo Colombo arivis en la regiono en 1502. En 1513 explorero Vasco Núñez de Balboa deskovris ke Panama esas istmo e ne existis marala uniono inter Atlantiko e Pacifiko. Hispaniani fondis Panama-Urbo en 1519, ed establisis la Real Audiencia de Panama (l'unesma reprezentero di Hispana guvernerio) en 1538. Li transportis arjento ed oro de la litoro di Pacifiko tra la istmo til Karibeano, ube ol esis expediita vers Europa.

Kom rezulto di la desfacileso en kontrolar vasta teritorii, la regiono di Panama esis vundebla a l'atako di pirati, quale Angliani e Nederlandani, ed anke ataki di ex-sklavi, nomizita cimarrones en Hispana linguo. De 1572 til 1573 Francis Drake atakis la regiono kun la helpo di cimarrones. En 1717 Hispania unionis Panama a la Vice Rejio di Nova-Granada.

Panama esis parto di Hispanian imperio dum preske 300 yari (1538 til 1821). En 3 di novembro 1821 Panama divenis nedependanta de Hispanian imperio. En 28 di novembro sam yaro, ol unionis a Nova-Granada por formacar lando nune nomizita kom Granda Kolumbia.

Dum 80 yari, la regiono esis parto di Kolumbia. Kande Kolumbiana senato rejektis la Hay-Herran kontrato, Usa decidis suportar politikala movadi por la nedependo di Panama. En 3 di novembro 1903 Panama divenis nedependanta de Kolumbia, e signatis Hay/Bunau-Varilla kontrato kun Usa. La kontrato grantis Usana yuro por konstruktar ed explorar Panama-kanalo, qua esis inaugurita en 1914. En 1936 Panamana prezidanto Harmodio Arias Madrid ed Usana Franklin Delano Roosevelt signatis Arias-Roosevelt pakto, qua anulis l'ideo di Usan interveno en Panaman internal aferi.

De 1903 til 1968 Panama esis konstitucala demokratio dominacita da politikala oligarkio. En 1 di oktobro 1968 l'elektita prezidanto Arnulfo Arias Madrid asumis povo e promisis un guvernerio di "nacionala uniono" ma en 11 di oktobro il esis renversita da militarala stato-stroko komandita da kolonelo Omar Torrijos Herrera, qua komencis militala diktatoreso qua duris 21 yari. En 1972 Torrijos lansis nova konstituco qua konsideris il chefo di stato. En 1977 il e Jimmy Carter signatis Torrijos-Carter pakti, pri la transfero di la suvereneso super Panama-kanalo vers Panama.

En agosto 1983 4-stela generalo Manuel Antonio Noriega divenas chefo di la Nacionala Guardo, e transformis ol en Defenso-forci di Panama. Usa akuzis Noriega di komercar drugi, fraudo e korupto, e blokuzis l'ekonomio di Panama. En mayo 1989 Noriega anulis la prezidantal elekto, vinkita da Guillermo Endara Galimany. En la 20ma di decembro sam yaro Usa invadis Panama, kaptis Noriega, e la militala diktatoreso finis. Guillermo Endara asumis povo en 27 di decembro 1989.

Politiko[redaktar | edit source]

Nacional Asemblajo di Panama.
Palacio de las Garzas, oficala domo dil prezidanto di Panama.

Panama esas demokratiala prezidantala republiko. La prezidanto esas la chefo di stato e la chefo di guvernerio, ed elektesas dal populo por 5 yari. Nune esas Juan Carlos Varela.

La parlamento havas unika chambro kun 78 deputati, elektita dal populo por 5 yari. Nuna konstituco adoptesis en 1972 e sufris reformi en 1978, 1983, 1993, 1994, e 2004.

Tota civiteni evante 18 yari o pluse povas votar. Nacional elekti por prezidanto e por la parlamento okuras omna 5 yari.

La judiciala povo nedependas de l'exekutivo e de legifala povo, ma lua membri elektesas dal chefo di stato. Ol havas tri niveli: la Supra Korto, la tribunali e la lokala judiciisti. Un nedependanta Elektala Tribunalo inspektas la registro di votanti, l'elektala proceso e l'aktiveso di politikala partisi.

Geografio[redaktar | edit source]

Provinci e precipua urbi di Panama.
Puente de las Américas, ponto super Panama-kanalo.

Panama jacas inter Karibeano en nordo, Pacifiko en sudo, Kolumbia en esto e Kosta Rika en westo. Lua loko en Panama-istmo esas strategiala: en 2000 Panama recevis totala kontrolo super Panama-kanalo.


Exquisite-kfind.png Videz anke: Panama-kanalo.

Lua relevo kompozesas da basa tereni en la du litori, e monti e kolini en la centro. La monti ne esas parto di la montari di Nord- o Sud-Amerika, e nur proxim la frontiero kun Kolumbia la monti esas parto dil sistemo di Andi. La maxim alta monto di lando esas volkano Barú, kun 3,475 metri di altitudo. La marsh-lando di Darién, en la frontiero kun Kolumbia, mezuras 160 km de longeso e cirkum 50 km de larjeso, ma to impedas konstruktar voyo por unionar Nord-Amerika kun Sud-Amerika tra Panama.

Panama havas cirkum 500 fluvii. La maxim granda esas Chagres, qua uzesas por furnisar elektral energio a Panama, e por formacar l'artificala Lago Gatún, qua esas parto di Panama-kanalo.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Panama.

Demografio[redaktar | edit source]

La maxim granda urbo esas la chef-urbo di lando, Panama-Urbo. Altra importanta urbi esas San Miguelito, Tocumen, e David.

Kulturo[redaktar | edit source]

Panamana kulturo havas granda Hispanian influo. La cumbia, simila a Kolumbiana cumbia, havas granda populareso. Altra populala muzikala stili esas reggae en español, reggaeton, compas, jazo, blues, salsa e rock.

En la literaturo kelk importanta nomi esas Manuel María Ayala (1785-1824), Amelia Denis de Icaza (1836-1911), Darío Herrera (1870-1914), Ricardo Miró (1883-1940) ed altra.

Basbalo esas la maxim populala sporto en Panama, danko ad Usan influo.

Extera ligili[redaktar | edit source]

Commons
Commons havas kontenajo relatante a:


LocationSouthAmerica.png
Landi en Sud-Amerika
Arjentinia | Bolivia | Brazilia | Chili | Kolumbia | Equador | Guyana | Panama | Paraguay | Peru | Surinam | Trinidad e Tobago | Uruguay | Venezuela
dependanta teritorii: Falklandi | Franca Guyana