Aljeria

'الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية Al-Jumhūrīyah al-Jazā’irīyah ad-Dīmuqrāţīyah ash-Sha’bīyah' Flago di Aljeria Blazono di Aljeria Chefurbo: Aljer ·Lojanti: 3,059,643 (metropola areo 2003) Precipua urbo: Aljer Oficala linguo: Arabiana (80%) e berberana Guvernerio: Socialista Republiko ·Prezidisto: Abdelaziz Bouteflika ·Chefa ministro: Ahmed Ouyahia Surfaco: (11ma granda) ·Totala: 2,381,741 km² ·% aquo: neglijebla Lojanti: (35ma granda) ·Totala: 36,423,000 (2010) ·Lojanto-denseso: 14 loj./km² Nacionala himno: Kassaman (qasaman bin-nazilat il-mah.iqat) Pekunio: Aljeriana Dinaro (AD) 100 centimi Reto-kodo: .tn Precipua religio: islamo (96,7%)

Aljeria, oficale Populala Demokratiala Republio di Aljeria esas lando qua jacas en nord-Afrika. Lua vicina landi esas:

• en esto Tunizia e Libia,
• en sudo Nijer, Mali e Mauritania,
• en westo Maroko.

En nordo, jacas Mediteraneo. Nune, pos nedependeso di Sud-Sudan, ol esas la 20ma granda lando dil mondo en totala surfaco, e la maxim granda lando di Afrika.

Bazala fakti pri Aljeria

Historio

Videz anke: Historio di Aljeria.

La regiono di nuna Aljeria esis konocita kom Numidia. La rejio di Numidia havis relati kun Romani, Kartagani e Greki. Cirkum 7,000 yari ante num, on existis vasta pastureyi en la regiono di Tassili. La populi qua habitis la regiono mixuris su e divenis pos konocita kom Berberi.

Pos 1000 aK Kartagani establisis su en litoro. Berberi sizis l'oportuneso kreita da Punika militi (264 aK til 146 aK) por divenar nedependanta de Kartago. Ye 200 aK la regiono esis nove okupita, da Romani. Kande Westala Romana Imperio krulis ye 476 Berberi nove divenis nedependanta en kelka regioni, e vandali okupis altra regioni.

Dum 8ma yarcento Arabi okupis la regiono, qua esis guvernita da diversa Islama dinastii. Dum 16ma yarcento Hispaniani okupis kelka urbeti en litoro: Mers El Kebir (1505), Oran (1509, Aljer e Bugia (1510). Hispaniani abandonis Aljer ye 1529, Bugia ye 1554, Mers El Kebir ed Oran ye 1708. Ye 1732 li rikonquestis Oran e Mers El Kebir, ma ye 1792 Hispaniana rejulo Carlos 4ma vendis la du urbi a l'Otomana guverniestro (bey) di Aljer.

Ye 1830 sub la pretexto di desrespektajo a lua konsulo, Francia invadis Aljeria. La konquesto esis extreme sangoza. La violento e l'epidemii diminutis Aljeriana populo a preske 1/3 de 1830 til 1872.

Inter 1825 e 1847 cirkum 50,000 Franciani enmigris a Aljeria ma la konquesto esis lenta por la rezisto di Aljeriani. La koloniisti beneficis su de konfisko di komunala tereni e l'uzajo di moderna tekniki qua plubonigis l'agrokultivala produktajo.

Ye 5 di julio 1962 pos revolto di mahometa majoritato, Aljeria divenis nedependanta de Francia. Abdur Rahman Farès esis lua unesma statestro, e Ahmed Ben Bella lua unesma prezidisto, qua guvernis de 1963 til 1965. Ye 19 di junio 1965 Ben Bella esis renversita de povo da lia ex-aliancito, kolonelo Houari Boumédiène. Boumédiène nacionaligis l'extraktado di petrolo.

Boumédiènne mortis ye 1978 e lia sucedanto, Chadli Bendjedid, esis plu libera, ed il diminutis l'interveno di la stato en l'ekonomio. Ye 1991 militisti intervenis en elekto por preventar vinko dil partiso Front Islamique du Salut ("islama fronto por nacionala salveso"). Ta rezultis en interna milito. Militisti forcis renunco di Bendjedid ye 11 di januaro 1992 e Mohamed Boudiaf asumis povo, ma ye 29 di junio sam yaro il esis asasinita. On kalkulas ke de 1992 til 2002 cirkum 160,000 personi mortis en ataki de Armizita Islama Grupo e de Islama Armeo por Salveso.

Ye 2002 precipua grupi di militeti ja jacis destruktita o kapitulacis. Nune, grana parto di Aljeria rekovras ekonomiale de milito.

Politiko

Prezidisto Abdelaziz Bouteflika.

Videz anke: Politiko di Arjelia.

Aljeria esas autoritatema republiko. La chefo di stato e komandoro di l'armeo esas la prezidisto, nune Abdelaziz Bouteflika, elektita da populo por 5 yari. Il indikas la chefa ministro, qua esas chefo di guvernerio. Nuna chefa ministro esas Ahmed Ouyahia.

La parlamento havas 2 chambri: Konsilantaro dil Naciono, kun 144 e Popula Nacionala Asemblajo (al-Majlis al-Sha'abi al-Watani) kun 389 membri. Lando havas nune 40 politikala partisi. Lua konstituco esis aprobita ye 1976 e modifikita ye 1988, 1989 e 1996.

Judiciala sistemo mixuras Franca civila legi kun islama legi. On existas Konstitucala Korto kompozata da multa publik oficiri inkluze judiciisti de Supra Korto, por revizar legi aprobita da parlamento.

Geografio

Videz anke: Geografio di Aljeria.

Topografiala mapo di Aljeria.

Aljeria havas 6,343 km di frontieri kun lua vicini: 982 km kun Libia, 1,376 km kun Mali, 463 km kun Mali, 1,559 km kun Maroko, 956 km kun Nijer, 965 km kun Tunizia, e 42 km kun Westala Sahara.

Lua klimato esas Mediteraneala che la marbordo, e varma e sika en sudo. La maxim alta temperaturo di lando esis 50.6ºC, enrejistrita en Salah. Proxim litoro la topografio esas montala. Lua maxim alta monto esas Monto Tahat, kun 2,918 metri di altitudo. En sudo jacas extensa plano e di Sahara dezerto.

Lua precipua urbo esas Aljer. Altra importanta urbi esas Oran e Constantine.

Ekonomio

Videz anke: Ekonomio di Aljeria.

Petrolo reprezentas preske 30% di Aljeriana kuntara landala produkto.

Demografio

Videz anke: Demografio di Aljeria.

De totala populo, 99% esas Araba o Berbera. L'averajala evo di la populo esas 27,1 yari.

Cirkum 90% di populo vivas en nordo di lando, proxim Mediteraneo. La minoritato qua vivas en Sahara koncentras su generale proxim oazisi, malgre 1.5 milioni di personi esas nomada.

Kulturo

Videz anke: Kulturo di Aljeria.

Arabiana esas l'oficala linguo di lando e, pos 2002, anke berberana. Cirkum 70% de la populo parolas Franciana kom duesma linguo.

En literaturo, importanta nomi en poezio esas Mufdi Zakaria, Mohammed al Aid, Achour Fenni e Azrag Omar. En prozo, Kateb Yacine, Rachid Mimouni, Mouloud Mammeri, Mouloud Feraoun, Assia Djebar e Mohammed Dib. Albert Camus, Nobel-premio en literaturo ye 1957, naskis en Aljeria. Malgre ilu defendis homala yuri por Aljeriana, ilu opozis nedependeso di lando. Por ta, lia reputeso en Aljeria esas vundita. Santo Augustinus di Hippo, qua vivis en 5ma yarcento, esas filozofo e teologiisto en latina linguo qua naskis e vivis en nuna teritorio di Aljeria.