Aljeria

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية
Al-Jumhūrīyah al-Jazā’irīyah ad-Dīmuqrāţīyah
ash-Sha’bīyah

Tagduda Tadzayrit Tamagdayt Taɣerfant
Flag of Algeria.svg Seal of Algeria.svg
Flago di Aljeria Blazono di Aljeria
Mapo di Aljeria
Chefurbo: Aljer
·Habitanti: 3,059,643 (metropola areo 2003)
Precipua urbo: Aljer
Oficala linguo: Arabiana (80%) e berberana
Guvernerio: Socialista Republiko
·Prezidanto: Abdelaziz Bouteflika
·Chefministro: Youcef Yousfi
Surfaco: (11ma granda)
·Totala: 2,381,741 km²
·% aquo: neglijebla
Habitanti: (35ma granda)
·Totala: 36,423,000[1] (2012)
·Lojanto-denseso: 14 hab./km²
Nacionala himno: Kassaman (qasaman bin-nazilat il-mah.iqat)
Pekunio: Aljeriana Dinaro (AD)
100 centimi
Reto-kodo: .tn
Precipua religio: islamo (96,7%)

Aljeria, oficale Populala Demokratiala Republio di Aljeria esas lando qua jacas en nord-Afrika. Lua vicina landi esas:

En nordo, jacas Mediteraneo. Nune, pos nedependeso di Sud-Sudan, ol esas la 20ma maxim granda lando dil mondo en totala surfaco, e la maxim granda lando di Afrika.

Bazala fakti pri Aljeria

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Aljeria.

Hominidi ja habitis nuna Aljeria cirkum 2 milion yari ante nun. Cirkum 7,000 yari ante num on existis vasta pastureyi en la regiono di Tassili. La populi qua habitis la regiono mixuris su e divenis pos konocita kom Berberi.

La regiono di esis konocita kom Numidia da Romani. La rejio di Numidia havis relati kun Romani, Kartagani e Greki. Pos 1000 aK Kartagani establisis su en litoro. Berberi sizis l'oportuneso kreita da Punika militi (264 aK til 146 aK) por divenar nedependanta de Kartago. En 200 aK la regiono esis nove okupita, da Romani. Kande Westala Roman imperio krulis en 476 Berberi nove divenis nedependanta en kelka regioni, e vandali okupis altra regioni. Berbera princii rezistis kontre l'unesma ataki de l'Umiya kalifio, de 670 til 708.

Dum la 8ma yarcento Arabi okupis la regiono, qua esis guvernita da diversa Islama dinastii. Dum la 16ma yarcento Hispaniani okupis kelka urbeti en lua litoro: Mers El Kebir (1505), Oran (1509, Aljer e Bugia (1510). Hispaniani abandonis Aljer en 1529, Bugia en 1554, Mers El Kebir ed Oran en 1708. En 1732 li rikonquestis Oran e Mers El Kebir, ma en 1792 Hispaniana rejulo Carlos 4ma vendis la du urbi a l'Otomana guberniestro (bey) di Aljer.

En 1830 sub la pretexto di desrespektajo a lua konsulo, Francia invadis Aljeria[2]. La konquesto esis extreme sangoza. La violento e l'epidemii diminutis Aljeriana populo a preske 1/3 de 1830 til 1872.

Inter 1825 e 1847 cirkum 50,000 Franciani enmigris vers Aljeria[3] ma la konquesto esis lenta por la rezisto di Aljeriani. La koloniigisti beneficis su de konfisko di komunala tereni e l'uzajo di moderna tekniki qua plubonigis l'agrokultivala produktajo. La tensioni inter originala habitanti e Franci kreskis e finale en 1954 komencis un milito kontre Franc okupeso.

Ahmed Ben Bella, unesma prezidanto di Aljeria.

Ye la 5ma di julio 1962 pos paco-konvenciono kun Franca guvernerio, Aljeria divenis nedependanta. Abdur Rahman Farès esis lua unesma statestro, e Ahmed Ben Bella, chefo di la Fronto por Nacionala Libereso - FLN - divenis lua unesma prezidanto. Ben Bella guvernis de 1963 til 19 di junio 1965, kande il esis renversita de povo da lia ex-aliancito, kolonelo Houari Boumédiène. Boumédiène nacionaligis l'extraktado di petrolo.

Boumédiènne mortis en 1978 e lia sucedanto, Chadli Bendjedid, esis plu libera, ed il diminutis l'interveno di la stato en l'ekonomio. En 1991 militisti intervenis en elekto por preventar vinko dil partiso Front Islamique du Salut ("islama fronto por nacionala salveso"). Ta rezultis en interna milito. Militisti forcis la renunco di Bendjedid ye 11 di januaro 1992 e Mohamed Boudiaf asumis povo, ma ye 29 di junio sam yaro il esis asasinita. On kalkulas ke de 1992 til 2002 cirkum 160,000 personi mortis en ataki de Armizita Islama Grupo e de Islama Armeo por Salveso.

En 2002 precipua grupi di militeti ja kapitulacis o jacis destruktita. Granda parto di Aljeria rekovris su ekonomiale de l'interna milito.

En 2008 la konstituco di lando esis modifikita por permisar la limito por rielekto dil prezidanto. To permisis Abdelaziz Bouteflika (prezidanto pos 1999) disputar la prezidanteso nove en 2009. Bouteflika ganis e promisis un programo por nacionala rikoncilio, e spensar 150 miliardi di dolari por krear 3 milioni di nova taski, konstruktar 1 milion nova domi, e kontinuar la modernigo di la substrukturi e di la publika sektoro.[4]

En 28 di decembro 2010 komencis protesti kontre la guvernerio de Bouteflika, simila a protesti qua okuris en altra Nord-Afrikana e Mez-Orientala landi.

Politiko[redaktar | edit source]

prezidanto Abdelaziz Bouteflika.
Exquisite-kfind.png Videz anke: Politiko di Aljeria.

Aljeria esas autoritatema republiko. La chefo di stato e komandoro di l'armeo esas la prezidanto. La populo elektas lu por 5 yari. Nune esas Abdelaziz Bouteflika. La prezidanto indikas la chefministro, quo esas chefo di guvernerio. Nuna chefministro esas Youcef Yousfi.

La parlamento havas 2 chambri: Konsilantaro dil Naciono, kun 144 e Popula Nacionala Asemblajo (al-Majlis al-Sha'abi al-Watani) kun 389 membri. Lando havas nune 40 politikala partisi. Lua konstituco aprobesis en 1976 e modifikesis en 1988, 1989 e 1996.

Judiciala sistemo mixuras Franca civila legi kun islama legi. On existas Konstitucala Korto kompozata da multa publik oficiri inkluze judiciisti de Supra Korto, por revizar legi aprobita da parlamento.

Geografio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Geografio di Aljeria.
Topografiala mapo di Aljeria.

Aljeria havas 6,343 km di frontieri kun lua vicini: 982 km kun Libia, 1,376 km kun Mali, 463 km kun Mali, 1,559 km kun Maroko, 956 km kun Nijer, 965 km kun Tunizia, e 42 km kun Westala Sahara.

Lua klimato esas Mediteraneala che la marbordo, e varma e sika en sudo. La maxim alta temperaturo di lando esis 50.6ºC, enrejistrita en Salah. Proxim litoro la topografio esas montala. Lua maxim alta monto esas Monto Tahat, kun 2,918 metri di altitudo. En sudo jacas extensa plano e di Sahara dezerto.

Lua precipua fluvio esas Sheliff, ma la maxim longa essas Draa. Nula esas navigebla.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Aljeria.

Quankam ol havas fertila suli uzata de la Roman-epoko, nur 9.4% de la habitanti verkas en l'agrokultivo.

Petrolo reprezentas preske 30% de Aljeriana kuntara landala produkto e 60% de budjetala revenui. Lando esas membro di ONEP depos 1969.

On povas vizitar Aljeria dum tota yaro. Dum somero turisti povas vizitar multa plaji en Mediteraneo. Dum vintro la monti de Djurjura kovresas da nivo, e turisti povas praktikar skio. La montaro Tassili n'Ajjer kun lua prehistoriala pikti en la roko esas konsiderata Kulturala Patrimonio dil Homaro depos 1982. Altra kulturala patrimonii esas la ruini di Djemila, Tipaza e Timgad.

Demografio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Demografio di Aljeria.

De totala populo, 99% esas Araba o Berbera. La mezvalora evo dil habitantaro esas 27.1 yari[5]. Islamo esas la religio por 99% de la habitanti. En 2008 on kalkulis ke kristani esis 10,000.

Cirkum 90% de la habitantaro vivas en nordo di lando, proxim Mediteraneo. La minoritato qua vivas en Sahara koncentras su generale proxim oazisi, quankam 1.5 milioni di personi esas nomada.

Lua precipua urbo esas Aljer. Altra importanta urbi esas Oran e Constantine.

Kulturo[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Kulturo di Aljeria.

Arabiana esas l'oficala linguo di lando e, pos 2002, anke berberana. Cirkum 70% de la habitantaro parolas Franciana kom duesma linguo.

En la literaturo, importanta poeti esas Mufdi Zakaria, Mohammed al Aid, Achour Fenni e Azrag Omar. En prozo, Kateb Yacine, Rachid Mimouni, Mouloud Mammeri, Mouloud Feraoun, Assia Djebar e Mohammed Dib. Albert Camus, Nobel-premio pri literaturo en 1957, naskis en Aljeria. Malgre ilu defendis homala yuri por Aljeriana, ilu opozis nedependeso di lando. Por ta, lia reputeso en Aljeria esas vundita. Santa Augustinus di Hippo, qua vivis en 5ma yarcento, esas filozofo e teologiisto en latina linguo qua naskis e vivis en nuna teritorio di Aljeria.

Futbalo esas la maxim populala sporto. Lando partoprenis tri foyi en Mondala Kupo di Futbalo: 1982, 1986 e 2010.

Referi[redaktar | edit source]

  1. L'Office National des Statistiques (ONS). "L’Algérie comptait 37,9 millions d’habitants au 1er janvier 2013 (ONS)" (in Franciana).
  2. Alistair Horne, (2006). A Savage War of Peace: Algeria 1954-1962 (New York Review Books Classics). 1755 Broadway, New York, NY 10019: NYRB Classics. pp. 29-30
  3. France - Republic, Monarchy, and Empire By Keith Randell
  4. Foreign and Commonwealth Office. "Country Profile:Algeria".
  5. CIA - The World Factbook
Flago di Aljeria Aljeria
Kulturo • Demografio • Ekonomio • Geografio • Historio • Politiko • Arkivi


Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sud-Afrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependanta teritorii

Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Westala Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra

Ne agnoskata nedependesi
Somalilando | Puntlando