Central-Amerika

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
La sep landi di Central-Amerika.

Central Amerika (en Kastiliana América Central, América del Centro o Centroamérica) esas streta geografiala regiono inter Nord-Amerika e Sud-Amerika, inter Pacifiko e la Karibia (Atlantiko). Politikale, ol dividesas en sep nedependanta landi: Guatemala, Belize, Honduras, Salvador, Nikaragua, Kosta Rika e Panama.[1]

De fiziografiala vidopunto, kelka geografiisti konsideras "Central Amerika" de l'istmo di Tehuantepec en Mexikia til l'istmo de Panama,[2][3] en la homonima republiko.

La totala surfaco di Central-Amerika esas 523 780 km²[4] ed ol havis aproxime 42 688 190 habitanti en 2012.[5]

Historio[redaktar | redaktar fonto]

Templo di Tikal.

La regiono esis dense habitita da diversa populi ante l'arivo di Europani. En la nordo (Guatemala, Belize, Honduras) vivis le Maya, qui konstruktis diversa urbeti e livis granda religiala monumenti, exemple la templo di Tikal, en nuna Guatemala. Altra remarkinda populi en nombro di habitanti o kulturala restaji esis le Lenka, le Pipil, le Kuna, le Chorotega (en Nikaragua) ed altra.

Cristoforo Colombo komencis explorar la litoro di la regiono dum lia quaresma voyajo, en 1502. En 1513 Vasco Núñez de Balboa deskovris Pacifiko. La konquesto di la regiono facesis da Hernán Cortés, Pedro de Alvarado, Pedro Árias de Ávila, Francisco de Montejo, ed altra. La militala konquesto finis en 1526 kande Pedro de Alvarado vinkis du indijena reji ed eliminis la rezisto. Altralatere, la spiritala konquesto esis rezulto di la verki dil dominikano Bartolomé de las Casas, ed altra.

Pedro de Alvarado fondis l'unesma vilajo en la regiono, Santiago de los Caballeros de Guatemala, nune konocita kom "Antigua Guatemala" en 25 di julio 1524. San-Salvador fondesis en 6 di mayo 1525. Dum tota kolonial epoko, la regiono esis parto di la Generala Kapitenio di Guatemala qua altralatere esis parto di la Vicerejio di Nova Hispania.

Dum kolonial expanso multa urbi fondesis en la regiono: Guatemala-urbo, Panama-Urbo, Tegucigalpa, Cartago, inter altra. Por lua strategiala loko, pirati establisis bazi en la regiono e facis frequent ataki kontre Hispana navi qui transportis richesi vers Europa.

La koncienco pri la nedependo komencis aparar en la regiono dum la 18ma yarcento, ma nur en 15 di septembro 1821 la regiono deklaris su nedependanta de Hispanian imperio. La 15ma di septembro esas la nedependo-dio por tota ex-Hispaniana kolonii en Central Amerika ecepte por Panama, qua komemoras lua nedependo de Hispania la 28ma di septembro. La nedependo duris poka tempo, pro la regiono anexesis a Mexikian imperio da Agustín de Iturbide ye la 5ma di januaro 1822. Kande Mexikia divenis republiko la sequant yaro, la Kongreso di Central Amerika deklaris nedependo de Mexikia e de Hispania e de tota altra stranjera povi ye la 1ma di julio 1823. La Federala Republiko di Central Amerika formacesis, ma gradope, pos diversa interna militi, ol desaparis komplete en 31 di mayo 1838. Lua anciena teritorio nune distributesas inter Kosta Rika, Nikaragua, Honduras, Salvador, Guatemala e Mexikia. La republiko di Los Altos, qua divenis nedependanta en 1838 havis kurta vivo, e lua teritorio pose dividesis inter Guatemala e Mexikia.

La regiono havis granda politikala nestabileso dum la 20ma yarcento e freque subisis interna militi. En 1949 Kosta Rika divenis l'unika lando en la mondo qua abolisis lua armeo.

Ultratempe, Belize okupesis da Britaniani depos la 18ma yarcento. En 1833 li aprobis lego qua extingis komplete la sklaveso en lua kolonii kin yari pose, en 1838. Li kreis la kolonio di Britaniana Honduras en 1862, malgre la revendiki di Guatemala pri la kontrolo dil teritorio. Britaniana Honduras nur divenis nedependanta de Unionita Rejio en 1981, sub la nomo Belize.

Panama apartenis a Granda Kolumbia til 1903, kande ol ganis nedependo kun militala helpo de Usa, qua havis intereso en la konstrukturo di Panama-kanalo.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Central-Amerika esas l'akuta istmo de la sudo di Nord-Amerika, kun unika e variita geografiala traiti. Pacifiko jacas sud-weste, Karibia jacas nord-este, e la Gulfo di Mexikia jacas norde. De la multa montari di Central-Amerika la maxim longa esas Sierra Madre de Chiapas, la Cordillera Isabelia, e la Cordillera de Talamanca. Kun 4,220 metri di altitudo, volkano Tajumulco, en Guatemala, esas la maxim alta.

Inter la montari existas fertila vali qui permisas plantacar kafeo, tabako, fabi ed altra agrokultivala produkti, e krear domestik animali.

Fluvio Usumacinta.
Fluvio Montagua dum sika sezono.

Fluvii en la regiono ordinare esas kurta, e la precipua ekfluas en l'Atlantiko. La maxim longa esas l'fluvio Usumacinta kun 1,123 km an la frontiero inter Guatemala e Mexikia (ol naskas en Guatemala), fluvio Coco (inter Nikaragua e Honduras, kun 660 km) kun la fluvio Montagua (en Guatemala, kun 486 km), e fluvio Lempa (422 km, inter Salvador, Guatemala e Honduras).

L'alizea-venti influas multe en la klimato di Central Amerika. La temperaturi esas plu alta dum la pluvoza someri e plu basa dum la sika vintri, kande l'alizei helpas diminutar la temperaturo. La maxim alta temperaturi eventas en aprilo, kande existas poka nubi e multa sunala dii, e la venti esas poka.[6]

Landi en Central-Amerika e lua maxim alta monti
Lando Monto Altajo (metri)
Flag of Belize.svg Belize monto Doyle's Delight 1124
Flag of Costa Rica.svg Kosta Rika monto Cerro Chirripó 3820
Flag of El Salvador.svg Salvador monto Cerro El Pital 2730
Flag of Guatemala.svg Guatemala volkano Tajumulco 4220
Flag of Honduras.svg Honduras monto Cerro Las Minas 2780
Flag of Nicaragua.svg Nikaragua monto Mogotón 2107
Flag of Panama.svg Panama volkano Barú 3474
Brileganta-quetzal, endemika en Central-Amerika, esas minacita speco.

Central-Amerika koncentras 7% de mondala biodiverseso. Migranta uceli qui krucumas la kontinento de nordo til sudo povas videsar en omna regiono. Landi de la sudo di la regiono (Kosta Rika e Panama) havas plua biodiverseso kam l'altra de la nordo. Cirkum 300 speci de lua animalaro e de lua plantaro sufras minaco di extingeso, di qui 107 esas en kritika situeso.

Por protektar l'animalaro e la plantaro on kreesis diversa naturala rezervi en la regiono: cirkum 36% dil teritorio di Belize e 13% de lua marala zono esas protektita. En 2010 Belize ankore havis 63% de lua originala foresti, dum ke Kosta Rika havis 46%, Panama 45%, Honduras 41%, Guatemala 37%, Nikaragua 29% e Salvador 21%.

Un granda korala rifo extensas de Mexikia til Honduras. En Belize lua biodiverseso esas un di la maxim diversigita dil mondo.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

Signatita en 2004 la Konkordo pri Libera Komerco di Central Amerika (CAFTA) esas konkordo por promocar libera komerco inter Usa, Kosta Rika, Salvador, Guatemala, Nikaragua e Dominikana Republiko.

Guatemala havas la maxim granda ekonomio de la regiono. Ol exportas precipue kafeo, sukro, banano, petrolo, vestaro e kardamomo. De lua 10.19 miliardi di dolari en exportacaji dum 2013[7] 37.2% esas por Usa, 8.7% por lua vicino Salvador, 7.8% por Honduras, 5% por Mexikia, 4.8% por Nikaragua e 4.3% por Kosta Rika.[7]

Turismo kreskis multe en Belize, Kosta Rika e Nikaragua. Kosta Rika esas la maxim vizitita lando di Central Amerika.[8] La sektoro havas un di la maxim granda procentala kresko en Kosta-Rikan ekonomio, ed en 1999 la revenui kun turismo superigis la revenui kun exportacajo di kafeo, ananaso e banano kombinita. En Nikaragua turismo esas la 2ma maxim granda sektoro de l'ekonomio.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. Centroamérica (en (Hispana)). URL vidita ye la 28ma di januaro 2010.
  2. Istmo de Tehuantepec (en (Hispana)). URL vidita ye la 23ma di januaro 2010.
  3. (2009) Tehuantepec, istmo de (en (Hispana)). URL vidita ye la 23ma di januaro 2010.
  4. (2013) - Central America economic integration and cooperation handbook - . Central America economic integration and cooperation handbook. (Washington, D.C.) pp. 8 International Business Publications, USA.
  5. Index Mundi (2012). Population - Central America & the Caribbean. Index Mundi. URL vidita ye la 2015-01-01.
  6. {{cite book|title =Encyclopedia of world climatology|last=Taylor, MA ed Alfaro,EJ|editor= JE Oliver|edition=1st|series=Encyclopedia of Earth Sciences Series|chapter=Central America and the Caribbean, Climate of|pages=183-9|publisher=Springer Science & Business Media|location=New York|year=2005|isbn=978-1-4020-3264-6|url=http://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/1-4020-3266-8_37 |language=Angla
  7. 7,0 7,1 "Guatemala" (en Angla). The World Factbook. URL vidita ye la 16ma di aprilo 2015.
  8. La Nación. "Costa Rica registró la llegada de más de 2,4 millones de turistas en 2013" [Costa Rica registered the arrival of more than 2.4 million tourists in 2013] (en (Hispana)). URL vidita ye la 16ma di aprilo 2015.