Milito en Vietnam

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Milito di Vietnam
HD-SN-99-02041.JPEG
Franca soldato de exterlanda legiono patrolas regiono proxim la Reda fluvio, inter Hanoi e Haiphong.
Konflikto: Kolda milito
Dato: 1 di novembro 1955 - 30 di aprilo 1975
Loko: Vietnam, Laos e Kambodja
Rezultajo: Nord-Vietnamana vinko
Militanti
Flag of North Vietnam (1945-1955).svg Nord-Vietnam
FNL Flag.svg Viet Kong
Flag of Laos.svg Pathet Lao
Reda Khmeri
Flag of the People's Republic of China.svg PR Chinia
Flag of North Korea.svg Nord-Korea
Flag of the Soviet Union.svg Sovietia
Flag of Cuba.svg Kuba
Flag of South Vietnam.svg Sud-Vietnam
Flag of the United States.svg Usa
Flag of Thailand.svg Tailando
Rejio di Kambodja
Khmer republiko
Rejio di Laos
Flag of Australia.svg Australia
Flag of South Korea.svg Sud-Korea
Flag of the Philippines.svg Filipini
Flag of New Zealand.svg Nova-Zelando
Flag of the Republic of China.svg Taiwan
Komanderi
Ho Chi Minh
Lê Duẩn
Võ Nguyên Giáp
Văn Tiến Dũng
Trần Văn Trà
Nguyễn Văn Linh
Ngô Đình Diệm
Nguyễn Văn Thiệu
Nguyễn Cao Kỳ
Cao Văn Viên
Lyndon B. Johnson
Richard Nixon
William Westmoreland
Creighton Abrams
Trupi
Flag of North Vietnam (1945-1955).svg 650 000
FNL Flag.svg 300 000
Flag of South Vietnam.svg 1 000 000
Flag of the United States.svg 543 482
Morti
Flag of North Vietnam (1945-1955).svg 1 100 000 soldati, 600 000 vunditi Flag of South Vietnam.svg soldati, 420 000 civili
Flag of the United States.svg 58 209
Flag of South Korea.svg 4 407
Flag of Australia.svg 460
Flag of Thailand.svg 351
Flag of New Zealand.svg 55

Milito en Vietnam esis milito qua duris dum cirkume 35 yari sen ula rupto. Depos la duesma mondomilito ol influesis da la kolda milito, inter Usa e Sovietia.

Milito por la nedependo de Francia[redaktar | redaktar fonto]

Francia komencis okupar Indochinia dum la yari 1850ma e kompletigis lua okupeso en 1893. Dum la duesma mondomilito Francia okupesis dal Naziisti en 1940, ed en septembro sam yaro Japoniani okupis Indochinia. Rapide la Franca autoritati che la regiono komencis kunlaborar kun Japoniani. Diversa movadi qui komence kombatis la Franci e pose la Japoniani unionis su por formacar Viet Minh, sub komando di la Komunista Partiso di Vietnam.

En 1941, Ho Chi Minh, qua rezidabis en Francia, Usa, Unionita Rejio e Sovietia retroiris a Vietnam. Ilu komandis 10.000 gerileri qui luktis kontre Japoniani. Tamen, ilu enkarcerigesis da Chiang Kai-shek pro esar komunista, ma pose liberigesis da la komunista Chiniani e retroiris a Vietnam en 1943.

  • 1945 - L’ imperiumo di Japonia falas. Vietminh okupas Hanoi. Demokrata Republiko Vietnam fondesas, e Ho Chi Minh esas elektita kom prezidanto. Franca ed Angla trupi rivovenas en sudala Vietnam.
  • 1946 - Francia e Ho Chi Minh subskribas en Hanoi traktato, quo agnoskas la nedependo di Vietnam en limiti di uniono inter Federacio Indochinia e Francia. On ne povas decidar pri general plebicito en lando, e Vietnamani atakas en Hanoi Franca trupi.
  • 1950 - Usa promisas a Francia, Vietnam (administrata da Francia) ed altra Indochiniana stati nedireta militala helpo.
  • 1954 - La trupi di Vietminh komandita da generalo Võ Nguyên Giáp vinkas Franci en Dien Bien Phu. Usa suportas financiale Francia e pagas 80 % de spenso di Indochinia-milito. Dum konfero en Genève esas ligita armistico, ed esas decidita temporale dividor Vietnam alonge linio di 17ma nordala latitudo. Quankam Usa e Vietnam ne subskribas la pakto. On projetas organizar elekti ante la fino di agosto en yaro 1956, e pos elekti unionor sudala e nordala parto. Usa ligas por protektar Indochinia Sud-est-Azia-Pakto, e lua milital agadon jeras SEATO. Ho Chi Minh okupas nove Hanoi, quo divenas chef-urbo di Norda-Vietnam. En Suda-Vietnam Ngo Dinh Diem ganas povo kun helpo da Usa.

La preco di milito til nun:

  • 100 000 mortinta e 140 000 lezinta Franci.
  • 200 000 mortinta Vietminh-partizani.
  • Militala spensi di Francia entote c. 5 miliardi dolari.
  • Financala suporto di Usa c. 2 miliardi dolari.

Epoko di Usana partopreno[redaktar | redaktar fonto]

Historio di Usa
Great Seal of the United States (obverse).svg
  • 1955 - Usa komencas edukar l'armeo di Suda-Vietnam. Diem deklamas, ke Geneve-pakto ne koncernas Suda-Vietnam, do on ne mustas organizar general elekti en Suda-Vietnam.
  • 1956 - Vice-prezidanto di Usa Richard Nixon vizitas Saigon, chef-urbo di Suda-Vietnam
  • 1958 - Rebeli unesme atakas objekto apud Saigon.
  • 1959 - Unesma Usana “mentori” mortas dum kombato di Bien Hoa.
  • 1960 - En Suda-Vietnam agrokultivisti e membri di religionala minoritati e sekti objecionas kontra rejimo di Diem. Fondesas Nacionala Liberiginta Frontiero (FNL) di Suda-Vietnam.

1961 - Vice-prezidanto di Usa Lyndon B. Johnson vizitas Saigon e promizas plusa helpo a Suda-Vietnam. Usa sendas plue e plue specala soldati, ed ante la fino dil yaro la quanteso di “mentori” esas plu kam 3 000. Depos 1955 Usa donabis helpo a Suda-Vietnam per 1 300 milioni dolari.

  • 1962 - Esas fondita stabo di Usana helpo militala en Saigon komandita da generalo Harkins. Usa anuncas unesma oficala numeri pri perdinti: dum 10 monati 46 Usana soldati mortabis.
  • 1963 - Budhisti demonstras plu forte kontre rejimo di Diem. En Suda-Vietnam komencas serio di kombusto-suocidi. Diem deklaras militala stando, ma Usa oficale blamas lua politiko. Pose Suda-Vietnamana oficeri represas ed exekutas Diem, e samatempe Usa silence aceptas l'agi.
  • 1964 - En agosto Usa asertas, ke Norda-Vietnamana torpedo-bateli atakis che la gulfo di Tonkin Usana kontre-torped-navi. Lo esas la motivo por kontreagadi, ed Usana senato komisas a prezidanto vasta yuri. Usa sendas en oktobro 20 000 plusa soldati. Norda-Vietnam negas omna eventi che la gulfo di Tonkin, e segun posa studii l'atako esis inventita.
  • 1965 - FNL atakas militala bazo di Usa en Pleiku. prezidanto Johnson imperas totala bombardo di Norda-Vietnam. Johnson elektesas nove prezidanto.
  • 1966 - En januaro en Suda-Vietnam esas 190 000 Usana soldati. La bombardo di Norda-Vietnam duras, e kom objekti esas i.a. oleo-magazini e portuo di Haiphong. En septembro on Suda-Vietnam esas 308 000 Usana soldati, ye fino di yaro 400 000.
  • 1967 - La milito expansis. Usa havis 450 000 soldati en Suda-Vietnam en julio; en agosto ja esis 525.000. Suda-Vietnam recevis nova konstituco. Nguyen Van Thieu elektesis prezidanto, Nguyen Kao Ky vice-prezidanto.
  • 1968 - En februaro partizani facis Tet-atako en tota Suda-Vietnam, e severa kombati eventis anke en Saigon. Usa e Norda-Vietnam tastis paco-posibleso, Usa finis la bombardo norde de 20ma latitudo, e negocio pri paco komencas en Paris. En Usa Johnson ne kuras por prezidanteso pro komuna opiniono, e Richard Nixon elektesis prezidanto. Usa havis en Vietnam cirkum 543 000 soldati.
Personi mortigita dum My Lai masakro.
  • 1968, 16 di marto - Masakro di My Lai: Usana soldati mortigas plu kam 300 personi en My Lai. Omna viktimi esis civili, inkluzite bebei.
  • 1969 - Nixon anuncas ke milito esos Vietnamizita, altre dicante Usa gradope retretos sua trupi e komencos helpar Suda-Vietnamani nur per pekunio, edukado ed equipado. Ho Chi Minh mortas. En Suda-Vietnam FNL fondas temporala revoluciono-rejimo.
  • 1969 - La mondo saveskas pri la masakro di My Lai.
  • 1970 - Kapitano Ernest Medina akuzesis pri milito-krimino pro la masakro di My Lai.
  • 1970 - La milito expansis aden Kambodja, ma la quanteso di Usana soldati diminutis en Vietnam. La stabo di partizani ne esis trovita en Kambodja ed Usa retretis.
  • 1971 - Usa atakis en Laos kontre Nord-Vietnamana trupi. En Sud-Vietnam la sola kandidato Thieu rielektesis prezidanto (per 94,3 % de voti). En Paris la negocio pri paco duris.
  • 1972 - Usa diminutis la quanteso di sua trupi, ma aceleris bombardo en Nordo. En Suda-Vietnam plu kam 40 000 homi exekutesis dum “paciginta operaco” tendensante extirpar l'organizuro di FNL. Kontraste FNL atakis dum multa semani. Usa prolongis la bombardo en Norda-Vietnam per B-52 bombo-aeroplani. Omna portui e kanali esis minilizita de aero. En oktobro en Paris la paco esis obtenita, ma Usa forlasis ol en lasta momento. Nixon komencis nove bombardo en tota Norda-Vietnam en decembro.
  • 1973 - En 27 di januaro en Paris la paco-pakto esis subskribita da Usa, Suda-Vietnam e Norda-Vietnam. Usa e lua federiti retretis ek Vietnam dum du monati. Quankam la kombati duris anke pos paco-pakto. La bombardo di Kambodja finis en 15 di agosto.

Lasta yaro: 1975[redaktar | redaktar fonto]

Vietnamana refujanti en Saigon movas vers Usan ambasadeyo.

Ye la 10ma di marto 1975 Sud-Vietnamani lansis Kampanio 275, restrikta atakado kontre l'urbo Buôn Ma Thuột, ma l'armeo di Sud-Vietnam demonstris esar nekapabla por atakar, e l'atako krulis la sequanta dio. Kun la falio di ataki kontre Nord-Vietnamana e Viet Cong, refujanti komencis fugar vers Saigon sequanti la trupi en retreto. La neferma stando di voyi impedis rapida fugo.

Ye la 20ma di marto, Thieu imperis ke Hue rezistas, ma en 31 di marto Hue falis. En 7 di aprilo tre Nord-Vietnamana divizioni atakis Xuan Loc, 64 km este de Saigon. En 29 di aprilo Usa anuncis la retreto di tota militisti e oficiri di Usan ambasadeyo da helikopteri. Centi di Sud-Vietnamani en desespero anke invadis l'helikopteri por fugar de lando. Fine, ye la 30ma di aprilo la lasta Usana soldato foriras Saigon, Suda-Vietnam.

Memorigilo memoriganta soldati mortinta dum Vietnam-milito en Houston, Texas.

La preco di milito:

  • depos 1965 c. 1 miliono Vietnamana civili mortis e 3 300 milioni vundesis.
  • depos 1961 Usa perdis 45 941 soldati en kombati, 10 300 altre e 300 635 lezis. 4 900 helikopteri, 3 700 aeroplani destruktesis. La milito kustis por Usani 146,5 miliardi dolari.
  • 5 225 soldati de Usana federiti (Australia, Nova Zelando, Thailando, Suda-Korea) mortis.
  • Sud-Vietnam perdis 183 528 soldati, 499 026 esis vundita.
  • Nord-Vietnam e FNL perdis 924 048 soldati.