Historio di Israel

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez

De 2.6 milion yari ante num til cirkum 900 mil yari ante num eventis adminime 4 epizodi di disperso di hominidi tra la regiono ube nune jacas Israel. Ta grupi originis de Afrika. En montaro Carmel, proxim el-Tabun, multa homala restaji trovesis, inkluzitie un skeleto di Homo neanderthalensis.

La rejii di Israel e Judah.

Dum la duesma yarmilo aK la regiono di Kanaan, nune dividita inter Israel, Libano, Palestinana teritorii, la westo di Jordania e la sudo di Siria jacis sub Egiptiana dominacajo. En antiqua epoko, Judi okupis regioni apud Nilo fluvio en Afrika, e apud Tigris ed Eufrati fluvii en Babilono. Depos, okupis la regiono di nuna stato di Israel. De 586 aK til 538 aK la regiono jacis sub Babilonana dominacajo.

En 70, Romani destruktis Jerusalem templo, sakra loko por Judi. Depos komencis la difuzo di judi tra la mondo. En 131 imperiestro Hadrianus rinomizis Jerusalem "Aelia Capitolina" e konstruktis templo memoriganta Romana deo Jupitero en la loko di anciena juda templo. Gradope kristanismo kreskis en la regiono.

Segun Korano, cirkum la yari 620 o 621 Muhamad facis spiritala voyajo "til la maxim distanta moskeo" - di qua la loko konsideresas la Monto dil Templo, en Jerusalem - e retrovenis dum la sama nokto. En 634 o 636 Arabi konquestis Bizancana provinco Palaestina Prima e rinomizis ol Jund Filastin, e finis la Bizancana proskripto pri judi vivar en Jerusalem. En 691 kalifo Abd al-Malik konstruktis la templo "Kupolo di la Roko". Altra templo, Al-Aqsa-moskeo, konstruktesis en 705.

Siejo di Jerusalem, dum l'unesma krucomilito.

En 1099 l'unesma krucomilito konquestis Jerusalem ed establisis katolika rejio konocita kom Rejio di Jerusalem. Dum la konquesto, ambe Judi e Mohamedani sendistinge mortigesis o vendesis kom sklavi.[1] Kristani fine vinkesis en 1187 dal sultano Salah ad-Din, de Ayyubid-dinastio. La verki da Moshe ben Maimon ("Maimonides"), mediko di Salah ad-Din, havis enorma influo en juda kulturo.

De 1260 til 1291 la regiono divenis la frontiero inter Mamluk-kalifio, de Egiptia, e Mongola invadanti (kelkafoye federita kun la kristani). Sultano Qutuz, de Egiptia, fine vinkis Mongoli en Ain-Jalut-batalio, e lia sucedanto, Baibars, fine vinkis en 1291, kande krucomiliti finis.

Sub Mamluk-kalifio, la regiono esis parto de la provinco Bilad a-Sham (nune Siria). La provinco konquestesis dal sultano Selim 1ma de Otoman imperio en 1516-17. Juda habitanti koncentresis en l'urbi Jerusalem, Hebron, Safed e Tiberias.

En 1799 Napoléon 1ma konquestis la regiono por kurta periodo, ed stimulis Judi krear un stato. La proklamo faliis pro la vinkeso di Napoléon en Akko. En 1831 Muhammad Ali Pasha di Egiptia konquestis Otomana Siria e decidis rivivigar multa anciena regioni de Mamluk-kalifio. Lia politiki produktis l'Araba revolto di 1834. Paralele, dum la 19ma yarcento gradope kreskis la revendiki di judi en Europa pri egaleso ante la lego. Tamen, en Estala Europa, la persekuto di judi e legala restrikti augmentis, inkluzite difuzita pogromi.

En 1870 un skolo pri agrokultivala tekniki, Mikveh Israel, fondesis en Jaffa. En 1878 juda enmigranti de Rusian imperio establisis la kolonio Petah Tikva, ed en 1882 li kreis movado por helpar enmigranti krear nova kolonii. De ta yaro til 1903]] cirkum 35,000 judi ekmigris vers nuna Israel. En 1896 Theodor Herzl publikigis Der Judenstaat (La Juda Stato) e defensis l'ideo pri kreado di juda stato en respondo ad Europan antisemidismo. Lia movado divenis konocita kom Zionista movado. Tamen, zionismo konsideresis suspektinda por Otomani.

De 1904 til 1914 40,000 judi establisesis en Siria, "la duesma Aliyah (enmigro)". L'unesma kibbutz (komuneso) fondesis en 1909, da non Rusa socialisti.

Dum l'unesma mondomilito multa judi luktis alonge Germana trupi kontre Rusa imperio, pro Rusi konsideresar enemiki de judi. Unionita Rejio serchis suporto de judi dum la milito por diversa razoni, inkluzite por dezirar la suporto de Usana judi por Britaniana milital esforco. En 1917, tra la Deklaro di Balfour, Unionita Rejio suportis fondo di "nacionala hemo" por Judi en Palestina. Pos finar la milito, kun la vinkeso di Otoman imperio, l'administro di Palestina donesis a Britaniani, ed l'enmigro di Judi forteskis.

La Deklaro di Balfour alarmis Arabi qui vivis en la regiono e, por preventar konflikti, Unionita Rejio e Francia signatis deklaro pri "la defenso di populi qui sufris l'opreseso di Turki, e la kreado di nacionala guverni (en Siria, Irak e Palestina) kun autoritati qui reprezentis l'originala habitanti de ta regioni". De 1919 til 1923 e de 1924 til 1929 eventis rispektive la triesma e la quaresma ondo di enmigro di judi vers Israel. De 1916 til 1929 eventis diversa ataki di Arabi kontre judi e kontre kristani en la regiono, note la masakri di Safed en 1920, e di Hebron en 1929. Pro Britaniani ne defensar li kontre l'Arabi, e por responsar a l'ataki, naskis en 1920 la paramilitaral organizuro Haganah.

Pos naziismo asumar povo en Germania en 1933, komencis la kinesma ondo di enmigro vers Palestina. Judi, qui en 1882 esis 8% de la habitantaro di la regiono, kreskis til atingar 16.9% en 1931 e 28.1% de la habitantaro en 1936,[2] ed esis proprieteri di 6% de la landi en la regiono en 1943.[3] La Holokausto e la refuzo di Europana povi pri aceptar juda refujinti en lia frontieri stimulis kune altra granda enmigro vers Palestina. La nombro di judi en la regiono atingis 600,000 personi.

Kelka punti di recenta historio di Israel[redaktar | edit source]

Mapo di Unionita Nacioni por partigo di Palestina (1947).

Referi[redaktar | edit source]