Historio di Pakistan

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Statuo di sacerdoto o rejo, de Mohenjo-daro-kulturo.

Homi ja vivis en la teritorio di nuna Pakistan cirkum 1.9 milion yari ante nun, en la regiono di la valo di Soan. L'Indus-kulturo evolucionis en la regiono de cirkum 3300 aK til cirkum 1900 aK. Un de la maxim anciena civilizesi di la mondo, l'Indus-kulturo, prosperis en la nuna Pakistan adminime 5 000 yari ante nun. En Baludjistan, nune apartenante a Pakistan, trovesis restaji di agrokultivo, domestika animali e poti facita per turnili. Che la restaji di la du granda urbi suatempa, Harappa e Mohenjo-daro, esas traiti de altadevelopita teknologio, urbala projektado ed aquala manteno. Li apartenas a la Harappana kulturo (2 500-1 600 aK). Pos lo a l'areo arivis kom enmigranti o konquestanti Aryani, Persiani, Greki, Skitiani, Arabi, Afgani e Turki. L'urbo di Taksila en Punjab, che la Silkovoyo inter Indus- e Hydaspes-riveri, developis su kom centro di la kulturo ed ekonomiko. Ol fondesis en la 4ma yarcento aK e florifis de la 2ma yarcento til la 5ma yarcento pK.

Generalo Muhammad bin Qasim komandas trupi en batalio.

Dum yarcenti diversa nedependanta rejii existis en la regiono. En 711, duktata da yuna Araba generalo Muhammad bin Qasim, l'Umayadi konquestis Sindh e fondis ibe Mohamedana stato. En 712 ilu konquestis granda parto di la regiono ed introduktis islamo. La regiono divenis provinco de l'Araba imperio kun chef-urbo en Al-Mansurah, urbo 72 km norde de nuna Hyderabad, Sindh. En 997 Mahmud de Ghazni konquestis la regiono, ed en 1206 la decendanti di Muhammad Ghori - qua konquestis la regiono en 1160 - establisis la Kalifio di Delhi.

Pose altra Mohamedana populi invadis la lando dum la sequant yarcenti: en la 13ma yarcento Turka konquestanti fondis la Sultanio di Delhi. Dum la 15ma yarcento India administresis da Mohamedani ma ol esis necentraligita. La povo kaptesis en Delhi per violento: plu kam duimo de la sultani perisis en asasini.

Mughal-imperio dum lua maxima extenso.

En 1526 Mughal-imperio establisesis en la regiono da Babur, un decendanto di Chingiz-kano. De 1799 til 1849 Sikh-imperio fondesis da Maharaja (rejo) Ranjit Singh en la regiono di Punjab. L'imperio extensis til Khyber-paseyo en la westo, Kashmir en la nordo, til l'urbo di Multan en la sudo, e til Kapurthala (nune en India) en l'esto.

Tota la teritorio di moderna Pakistan gradope okupesis da Est-India Kompanio (East Indian Company) e pose gradope pozesis sub la regno di rejino Victoria di Unionita Rejio, tra serii di batalii, exemple Miani-batalio en 1843 en Sindh, e l'exhaustinta Angla-Sikh militi (1845 til 1849). En 1857 okuris Sepoy-sedicio, kontre Britaniani.

Restauranto en la strado proxim Wazir Khan moskeo, en Lahore.

Britaniani havis diferanta relati kun Mohamedani e hindui; to stimulis religiala violento en Indiana subkontinento. Britaniani anke stimulis l'uzado di Persiana kursiva tipo por skribarla dialekto di Hindi-linguo parolata en la nordo dil subkontinento. To originis Urdu, ne aceptita da Hindui. La Hindua nacionalisti komencis uzar Sanskrita letri por skribar lua linguo, ed en 1885 li fondis la partiso Indiana Nacionala Kongreso. La linguala polemiko augmentis la tenso inter Hindui e Mohamedani. En respondo a Hindua nacionalismo, Syed Ahmad Khan fondis en 1901 la Ligo di Tota Mohamedani di India, konocita simple kom Mohamedana Ligo.

Opozanta a la Hindui, qui deziris India nedependanta kom singla naciono, Mohamedana Ligo esis favorebla a Britaniani e defendis ke Britaniana valori influus la futura civila socio di Pakistan. Dum l'unesma mondomilito Indi kunlaboris kun Britaniana milito-esforco. Mili di soldati sendesis por luktar en Europa. Pos la milito kreskis ne-violenta protesti, dum la 1920a e 1930a yari, kontre Britanian okupeso. Samatempe la Mohamedana Ligo ganis populareso, ed en 29 di decembro 1930 lua chefo Allama Iqbal defendis "l'amalgamigo di la nord-westala stati, ube Mohamedani esis la majoritato dil habitantaro". Ta stati esis Punjab, Afgania (la nord-westala provinco), Kashmir, Sindh e Beludjistan.

Laboranta komitato di Mohamedana Ligo en 1940.

En 1937 okuris provincal elekti en India, e la Muslimana Ligo ne obtenis la majoritato inkluzite en la provinci ube Mohamedani esis la majoritato. En 1940 Muhammad Ali Jinnah kunvokis renkontro di la Ligo por diskutar la situeso pos l'eniro di India en la duesma mondomilito. Jinnah kritikis Indiana Kongreso e la nacionalisti, e defendis l'ideo pri Du Separita Nacioni, e la motivi por demandar separita nacioni por Hindui e por Mohamedani.[1] Sikandar Hayat Khan, chefa ministro di Punjab, skribis l'originala decido, ma repudiis la finala texto,[2] qua senambiguale rejektis l'ideo pri un India unionita, pro la kreskinta religiala violento.

Pos fino di la duesma mondomilito okuris general elekti en Unionita Rejio e Laboristi (Labour Party) vinkis. Multa Indiani vidis l'oportunajo por obtenar la nedependo, ma Gandhi e Nehru ne aceptis l'ideo di Jinnah pri la divido dil subkontinento, e savis ke la Hindui ne aceptos ta divido.[3]

Divido di Indiana subkontinento.

En l'elekti qui okuris en India en 1946 Mohamedana Ligo ganis 425 de la 496 ofici rezervita por Mohamedani en la parlamento. Britaniana chefministro Clement Attlee sendis ministrara komisiono ad India por mediacar la situeso. Kande komisiono faliis en lia skopo, Attlee sendis Lord Mountbatten kom lasta vicerejo di India. Mountbatten dicis a Gandhi e Nehru ke ne dividar Indiana subkontinento provokus interna milito, e decidis donar nedependo a Pakistan ye la 14ma di agosto 1947 ed a India la sequanta dio.

Liaquat Ali Khan, unesma chefministro di Pakistan.

Imediate pos la nedependo, India e Pakistan divenis membri di Commonwealth, ma religiala violento rapide explozis. Milioni di personi vivis en la "nekorekta latero" di la nova frontieri; plu kam 2 milioni ekmigris ad l'altra latero e plu kam 100,000 mortigesis en serii di masakri en la vilaji. La violento esis plu granda dum la divido di Punjab, Kashmir e Bengal, e to rezultis en l'unesma milito inter India e Pakistan. Kun la helpo dil Unionita Nacioni e Sovietia la milito finis, ma ne la disputo pri Kashmir. Jinnah divenis l'unesma generala-guberniestro di Pakistan pos la nedependo, ed okupis l'ofico til la 11ma di septembro 1948. Liaquat Ali Khan esis l'unesma chefministro, e guvernis til esar asasinita, ye la 16ma di oktobro 1951. Iran esis l'unesma lando qua agnoskis nedependanta Pakistan, en 1947.

Tensi komencis en Estala Bengal kande Jinnah deklaris ke Urdu linguo divenus oficala en tota lando, quankam ilu dicis ke Bengali esus oficala en Bengal. La tensi kreskis en 1952, pos la polico mortigar studenti qui demandis egala stando por Urdu e Bengali, proxim la medikala fakultato di Dhaka. Khawaja Nazimuddin, sucedanto di Ali Khan, grantis egala stando por la du lingui en la konstituco di 1956. Ante, en 1953, okuris sedicio en Lahore instigita da religiala partisi kontre la religiala movemento Ahmadiyya, di qua multa membri dil guverno partoprenis. Dum la sedicio de 200 til 2,000 Ahmadii mortigesis.

En oktobro 1958 Iskander Mirza divenis l'unesma prezidanto di Pakistan, establisis militala legaro e suspensis la konstituco. Ilu dissolvis la socialista guverno en Est-Pakistan e la parlamentala guverno en la westo, e nominis generalo Muhammad Ayub Khan kom chefo di militala legaro. Pos du semani di militala legaro, kande Mirza probis revokar la povi di Ayub Khan, ilu forcesis ad abandonar povo ed exilar su en London.

Sequante, Ayub Khan divenis la duesma prezidanto di Pakistan, til 1969. Dum lia guverno l'ekonomio e la cinem-industrio prosperis. Ayub Khan establisis proxima relati kun Usa. En 1965 India komencis milito kontre Pakistan pri la regiono Rann de Kutch e Kashmir. Tra mediaco da Sovietia, la milito finis.

Generalo Yahya Khan.

Dum la prezidanteso di Ayub Khan, nacionalismo en Estala Bengal kreskis. Ayub Khan renoncis en 1969, e generalo Yahya Khan asumis povo. Yahya Khan impozis militala legaro en 1969, ma perceptis l'exploziva politikala situeso e decidis kunvokar elekti. Proxim la dato dil elekti en 1970, forta ciklono frapis Est-Pakistan e mortigis cirkum 500,000 personi. En l'elekti, Awami Ligo ganis 167 ofici en Westala Pakistan, ma nula en Estala Pakistan, dum ke la partiso PPP ganis 88 ofici en Westala Pakistan, ma nula en Estala. Awami ligo ganis suficanta ofici por formacar guverno en Estala Pakistan, ma la eliti di lando en la Westo ne aceptis transferar la povo a l'estala partiso. Yahya Khan probis kunvokar Nacional Asemblajo en Islamabad, ma ne cedis povo a Ligo Awami por presi kontree da PPP. Do, Khan kunvokis Bengalan aktivisto anti-milito Nurul Amin kom chefministro.

En respondo, Sheikh Mujibur Rahman lansis movemento pri civila desobedio, qua preske paralizis l'administrado di Est-Pakistan. Khan probis enkarcerigar Mujibur Rahman, ma il fugis vers India, ube il instalis paralel administrado. India komencis suportar militeti en Est-Pakistan ed, en marto 1971, mayoro Ziaur Rahman deklaris la nedependo di Bangladesh. Ye la 3ma di decembro sam yaro komencis intensa milito. Fine, 90,000 Pakistanana soldati kapitulacis ad Indiana trupi en Est-Pakistan, e la milito finis. La mortigo di Est-Pakistanani kontinuis, nelegale, dum 9 monati.[4] La totalo di morti esas necerta, ma evaluadi mencionas 3 milioni.

Deskreditinda, Yahya Khan renoncis ye la 20ma di decembro 1971 e Zulfikar Ali Bhutto asumis povo. Ilu guvernis til 1977. En 1974, alarmita da probo di atomo-bombo en India, Ali Bhutto aceleris Pakistanana nukleara programo. En 1978 lando ja produktis fisila materialo, ed en 1983 lando explozis lua unesma atomo-bombo. En 1977 generalo Muhammad Zia-ul-Haq ed admiralo Mohammad Shariff revokis Ali Bhutto de povo. Pos kontroversa judicio, Bhutto kondamnesis a mortopuniso e mortigesis en 1979.

De 1977 til 1988 militisti kontrolis povo en Pakistan. En 1978 Zia introduktis islama lego (Sharia) en Pakistan. Diplomacala relati kun Sovietia degeneris, ed Usana prezidanto Ronald Reagan rapide komencis furnisar miliardi di dolari en militala helpo a l'administrado di Zia, ed anke financar Afganistanana rebeli tra Pakistan. Mili di Afganistanani, de Pashtun-raso, refujis su en Pakistan dum la milito.

Benazir Bhutto vizitas Usa, 1988.

Zia mortis misterioze en aviono-acidento la 17ma di agosto 1988. Lando divenis nove demokratio. Pos elekto Benazir Bhutto divenis l'unesma chefministrino di lando. El guvernis til 6 di agosto 1990. En 1993 el nove elektesis chefministrino e restis en povo til 5 di novembro 1996. En 1997 Nawaz Sharif divenis chefministro e guvernis til 12 di oktobro 1999, kande ilu revokesis da stato-stroko.

Generalo Pervez Musharraf.

En 2001 generalo Pervez Musharraf divenis prezidanto di lando. Ilu guvernis til 2008, e suportis Usan operaci en Afganistan pos l'atenti de la 11ma di septembro 2001. En 2008 la longa e nepopulala milito en Afganistan, la stato di urjanteso e l'interveno en judiciala povo tra revoko dil chefa-judiciisto febleskis la rejimo di Musharraf. Tra nedirekta elekto Asif Zardari sucedis Musharraf en la prezidanteso, e la demokratiala rejimo kontinuas til nun.

Referi[redaktar | edit source]

  1. Wolpert, Jinnah of Pakistan (1984),New York: Oxford University Press. 978-0-19-503412-7
  2. Tinker, Men who overturned empires : fighters, dreamers, and schemers (1987),Madison: University of Wisconsin Press. 978-0-299-11460-2
  3. Kulke, A History of India (1986),Totowa, New Jersey: Barnes & Noble. 978-0-389-20670-5
  4. "The Separation of East Pakistan" (in Angla).