Curitiba

De Wikipedio
Salti al navigilo Salti al serĉilo
Curitiba
Collage Curitiba.png
Kelk imaji pri Curitiba
Bandeira de Curitiba.svg Brasão de Curitiba.svg
Standardo Blazono
Lando: Flag of Brazil.svg Brazilia
Stato: Paraná
Informo:
Latitudo: 25°25'47" S
Longitudo: 49°16'19" W
Altitudo: 934 m
Surfaco: 435 km²
Habitanti: 1 917 185 (2018)
Denseso di habitantaro: 4.406,96 hab./km²
Disto de Brasília: 1.386 km
Urbestro: Rafael Greca (2017-2020)
Mapo:
Mapo di Curitiba
Oficala retosituo:
www.curitiba.pr.gov.br
Aerala imajo pri la centro di Curitiba (quarteri Batel ed Água Verde).

Curitiba [pronuncez 'Kuritiba'] esas chef-urbo di Braziliana stato Paraná. Segun statistiki dil yaro 2018 ol havis 1 917 185 habitanti. Lua metropolala areo (kun 26 altra urbi) havis cirkume 3.2 milion habitanti en 2010. Lua tota surfaco esas 435 km². Ol esas la maxim populoza urbo de la suda regiono di Brazilia e la 8ma maxim populoza de Brazilia.

L'urbo jacas a 934 metri di altitudo e distas 400 km sud-weste de Sao Paulo, cirkume 105 km weste del portuo di Paranaguá, en l'Atlantiko, e 1.386 km sude de Brasilia, chef-urbo di Brazilia. L'urbo esas importanta komercala, kulturala ed ekonomiala centro di Latin-Amerika. Du aeroportui servas l'urbo: l'aeroportuo Afonso Pena, ed l'aerodromo Bacacheri. L'universitato-tereno di la Federala Universitato di Paraná (UFPR) jacas en Curitiba.

Ol esas la chef-urbo di stato Braziliana kun la minima quanto di personi qui ne savas lektar o skribar. Lua Indexo pri homala developeso (0.856) esas un ek la maxim granda de Brazilia.

L'origino di lua nomo forsan esis de du vorti di la linguo Tupi, parolata dal indijeni ante la deskovro di Brazilia: kurí tyba (multa semini di pino), od anke de kurit (arboro di pino) ed ybá (granda quanto).

Historio[redaktar | redaktar fonto]

Statuo di Tindiquera, indijeno de raso Tingui.

L'unesma habitanti di la regiono esis l'indijeni Tingui, de raso Tupi-Guarani. L'unesma blanki e mestici qui arivis en la nuna Curitiba, veninta de Sao Paulo o de Paranaguá, serchis oro en la regiono. Li militis kontre l'indijeni Kaingang e Guarani qui habitis la regiono. En 1654 la vilajeto Nossa Senhora da Luz e Bom Jesus dos Pinhais fondesis, en la punto ube la personi qui edukis e transportis bovaro de la sudo di Brazilia renkontris l'exploreri di oro qui arivis de la litoro. Ol divenis urbo ye la 29ma di marto 1693, kande kreesis lua komonala konsilistaro. Tamen, pro ke poka oro trovesis en la regiono, la ministi rapide diplasis su a Minas Gerais. Nur la personi qui transportis e vendis bovi e muli (nomizita en Portugalana tropeiros, t.e. personi qui duktas bestio-trupi) duris uzar l'urbo, por repozar dum la longa voyaji de la sudo di Brazilia vers Sorocaba e Minas Gerais.

L'ekonomiala ciklo di tropeiros duris dum plu kam du yarcenti. L'anciena choseo qua ligis la sudo di Brazilia a Minas Gerais oficale apertesis en 1730, sen trairar Curitiba. Pro to, l'urbo divenis izolita, ed en 1780 ol havis nur 2.949 habitanti.

Curitiba en 1855. Aquarelo da John H. Elliot.

Pos 1850, diversa Europala populi ekmigris vers la regiono, note la Poloni, l'Italiani, la Germani qui habitis Rusia (pos 1833) e l'Ukrainani. En 1853, la lor provinco Paraná separesis de la provinco Sao Paulo, e Curitiba divenis la chef-urbo di la nova provinco.[1] De la duimo til la fino dil 19ma yarcento on komencis explorar mateo plu fore Curitiba. To stimulis la konstrukto di la ferovoyo Curitiba-Paranaguá. Ol projetesis da du Brazilian injeniori, Antonio ed André Rebouças, e konstruktesis dum kin yari (de 1880 til 1885). La proprietinti de la mueleyi ube la folii di mateo trituresis (nomizita "baroni dil mateo") divenis tre richa, e konstruktis domegi an la quarteri Batel ed Alto da Glória en Curitiba.

En 1876 existis en Curitiba 20 koloniala nuklei di enmigranti qui praktikis agrokultivo, komerco ed altra aferi, precipue Italiani e Poloni. Pos ke Brazilia divenis republiko, Curitiba restis la chef-urbo dil stato Paraná.

Curitiba en 1900.

La sequanta ekonomiala ciklo di Paraná esis la ciklo dil kafeo. Granda plantacerii instalesis en la nordo dil stato de la fino dil 19ma yarcento til la yari 1920ma. Ta epoko komencis l'arivo di Japoniana enmigranti, por laborar en la plantacerii. Anke konstruktesis ferovoyi qua ligis Curitiba a Sao Paulo ed a la sudo di Brazilia. Tamen, la plantacerii di kafeo subisis l'efekti ambe del ekonomiala krizo di 1929 e de la klimatala domaji per frosto. La plantacerii di kafeo komplete desaparis del stato pos la granda frosto di 1975, e la farmisti remplasis li per la soyo.

Dum la 20ma yarcento, note pos la yari 1950ma, la habitantaro di Curitiba kreskis rapide, e l'urbo divenis granda regionala centro por komerco e servadi, e divenis un ek la maxim richa urbi de Sud-Amerika. Ol esis pionira pri sercho di solvi por multa urbala problemi,[1] note publika transporto ed ambiento*. Dum la yari 1940ma e 1950ma, Franca arkitekto Alfred Hubert Agache kreis l'unesma urbala projeto por l'urbo, qua mustis havar bulvardi, multa agreabla loki en lua centro, ed anke industriala quartero. La plano sequesis partale, pro esir multe chera por kompletigar. Dum la yari 1970ma, l'urbo subisis importanta modifikuri en lua sistemo pri transporto publika, kun la kreado di voyi exkluziva por autobusi qui permisis ligar rapide distanta quarteri a lua centro.

Curitiba vidita de la telefonilo-turmo di la kompanio Telepar.
Curitiba vidita de la telefonilo-turmo di la kompanio Telepar.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

La monti de Serra do Mar vidita del urbo.
Rivero Barigui, proxim la quartero Santa Quitéria.

La mezavalora altitudo di Curitiba esas 934,6 metri adsur la maro, e lua maxim alta punto jacas 1.021 metri adsur la maro. L'urbo esas preske plana kun poka kolini. La montaro Serra do Mar separas l'urbo de la litoro.

Lua riveri apartenas a la baseno dil rivero Iguazu, qua apartenas a la baseno dil fluvio Paraná. Pro l'abundanta pluvo-quanto e pro la plana tereni ofte eventas inundadi en multa regioni del urbo. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 1575 mm, e januaro esas la maxim pluvoza monato, kun 218,3 mm. Pluvas dum tota yaro, e ne existas sika sezono. Frosto esas frequa dum la vintri, ed en rara okazioni povas nivar en l'urbo.

La klimato di Curitiba esas moderema (Cfb segun la klimatala klasifikuro da Köppen) kun temperaturi dum vintro infre 18°C, qua povas falar til 0°C dum la maxim kolda dii. Segun la Nacinal Instituto pri Meteorologio (INMET) de Brazilia, la minima temperaturo enrejistrata en Curitiba esis -5,4°C, en 1972, dum ke la maxima esis 35,2°C ye la 17ma di novembro 1985.

Transporto[redaktar | redaktar fonto]

Mapo pri avenui e termini dil sistemo VLP.
Autobuso-halteyo de la "lineo verda" dil VLP.

Curitiba ne havas linei di metroo*, malgre existas idei pri konstruktar linei de la yari 1970ma. La bazo di lua publika transporto esas la sistemo di granda autobusi nomizita VLP (pronuncez "ve-ele-pe", abreviuro en la Portugalana por veículo leve sobre pneus - "vehilo lejera qui uzas bandaji") apta a transportar til 270 pasajeri single, qui parkuras la centrala alei di granda avenui e ligas termini por autobusi en quarteri distanta ed en vicina urbi de lua metropolala regiono. En la termini por autobusi, la pasajeri povas transferar su de mikra autobusi a la grand autobusi, od inverse. Ank existas expresa linei di autobusi (nomizita ligeirinhos) qui konektas termini preske sen haltar en mediata autobuso-halteyi. Existas 81 km di avenui kun alei separata por l'autobusi, e la sistemo transportas cirkume 2 milion personi omnadie.[2] L'unesma lineo di VLP inauguresis en 1974, e Curitiba esis pionira pri lua developo. L'idei pri la sistemo VLP pose kopiesis da altra urbi, exemple Rio de Janeiro e Belo Horizonte, o Bogota en Kolumbia.

Taxii di Curitiba.

Curitiba anke havas 2.300 taxii, qui esas kolorizita oranjee. Kelka ek la taxii adaptesis por transportar personi kun limitizita movebleso en rotosidili.

L'aeroportuo internaciona Afonso Pena.

L'aeroportuo internaciona Afonso Pena jacas an la vicina urbo São José dos Pinhais, e distas 18 km del centro di Curitiba. En 2016 ol recevis 7 235 634 pasajeri, ma povas recevar til 15 milion pasajeri omnayare.[3]

L'autochoseo federala Régis Bittencourt ligas Curitiba a Sao Paulo ed esas la precipua del stato. Ol esas parto dil choseo BR-116, qua ligas la sudo di Brazilia a la Nord-estala regiono, tra Curitiba. L'autochoseo BR-277 ligas Curitiba al importanta portuala urbo Paranaguá. La surnomizita Rodovia do Café ("choseo dil kafeo", o BR-376) ligas Curitiba ad importanta urbi del stato doplanda. La choseo statala PR-417, surnomizita Rodovia da Uva ("choseo di la vitbero") ligas la vicina urbo Colombo a la valo dil fluvio Ribeira.

La ferovoyala transporto, historiale importanta por la developo dil stato, nun uzesas por transportar vari e turisti.

Turistal atraktivi[redaktar | redaktar fonto]

Parko Barigui.
Parko Barigui.

La 10 maxim vizitata turistal atraktivi di Curitiba esas:[4]

  • La botanika gardeno okupas 178 mil m² di surfaco e havas teplico kun 438 m², qua gastigas tropikala planti. Ol esas vizitebla sen kusto.[5]
  • La Metalofila Operodomo (Ópera de Arame). L'unika arkitekturo di ca spektaklo-domo atraktas multa viziteri.[6]
  • La parko Tanguá, kun 235 mil m², havas 65-metra observoturmo, de ube viziteri observas sunokusho.[7]
  • La placo Tiradentes jacas an la loko ube Curitiba, lor nomizita Vila Nossa Senhora da Luz dos Pinhais, fondesis en 1693. La katedralo dil urbo jacas avan ol.[8]
  • La parko Tingui homajas l'unesma habitanti del urbo, l'indijeni Tingui. Havante 380 mil m², ol havas kopiuro di Ukrainana kirko, por homajar Ukrainana enmigranti, qui arivis al urbo dum la 19ma yarcento.[9]
Grupo di *kapibari an la parko Barigui.
  • La parko Barigui, kreita en 1972, esas un ek la maxim granda del urbo, havante 1,4 km². Ol gastigas la Muzeo dil Automobilo di Curitiba, ed esas hemo por multa grupi di kapibara, la maxim granda rodero del mondo, qua habitas proxim fluvii e lagi.
  • La Panoramala Turmo (Torre Panorâmica) de la telefonala kompanio Oi esas alta de preske 100 metri, e posibligas la viziteri havar 360-grada imajo pri la urbo.[10]
  • La Muzeo Oscar Niemeyer gastigas pikturi da Tarsila do Amaral, Andy Warhol, Candido Portinari, Tomie Ohtake, Carybé, e modeli pri projeti da Oscar Niemeyer.
  • La Germana Bosko (Bosque Alemão) esas 38.000 m²-a parko kreita an l'anciena proprieto di la familio Schaffer. De ibe, la viziteri havas panoramo pri Curitiba kun la montaro Serra do Mar en la horizonto. Ol havas kopiuro di anciena Presbiteriana kirko qua existis en la urbo.[11]
  • La parko Zaninelli esas sideyo di la Libera Universitato pri l'Ambiento, qua inauguresis da Jacques Cousteau. L'universitato gastigas freque debati di inquestisti pri ambientala temi.[12]

Lua historiala centro, lua "24-Hora strado" (kun butiki qui duras apertata dum la nokto) e la ferovoyala turo Curitiba-Paranaguá ank esas turistal atraktivi dil urbo.

Referi[redaktar | redaktar fonto]