Kuba

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
República de Cuba
Flag of Cuba.svg Coat of arms of Cuba.svg
Flago di Kuba Blazono di Kuba
Mapo di Kuba
Chefurbo: Havana
·Habitanti: 2,35 milioni (2006)
Precipua urbo: Havana
Oficala linguo: Hispaniana
Guvernerio: Republiko socialista
·Prezidanto: Raúl Castro
Surfaco: (105ma granda)
·Totala: 109.886 km²
·% aquo: neglijebla
Habitanti: (75ma granda)
·Totala: 10.239.363[1] (2009)
·Lojanto-denseso: 102 hab./km²
Nacionala himno: La Bayamesa
Pekunio: kubana peso
Reto-kodo: .cu
Precipua religio: kristanismo, 44,5% (Katolikismo: 39%). Ateismo 29,8%

Kuba esas insulo e lando en Karibeano. Ol jacas 170 km sude di Florida, Usa.

Bazala fakti pri Kuba.

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Kuba.

Ante l'arivo di Cristoforo Colombo en Kuba ye la 28ma di oktobro 1492, l'insulo habitesis da Ciboney e Taíno indijeni (anke nomizita Arawak indijeni). Colombo nomesis l'insulo Isla Juana, en homajo a Juan, Princo di Asturia, filiulo di Isabel 1ma di Kastilia e Fernando 2ma di Aragon. Hispaniani kompletigis kartografio dil insulo en 1511 e komencis koloniigo sam yaro.

Kuba sejornis Hispaniana posedeso dum 400 yari, e la bazo di lua ekonomio esis la produktado ed exportacajo di sukrokano, kafeo e tabako por Europa e pos por Nord-Amerika. Dum la 1820a yari kande l'anciena kolonii di Hispania en Amerika ja esis nedependanta, Kuba restis loyala. Hispania donis a Kuba la titulo La Siempre Fidelisima Isla.

En 1868 okuris revolto favorebla a la nedependo, komandita da Carlos Manuel de Céspedes. Pos, okuris 10-yara milito kontre Hispania, qua finis kun pakto en qua Hispania promisis granda autonomeso por l'insulo. En 1892 José Martí, exiliita en Usa, fondis partiso qua defendis nedependo. Martí arivis en Kuba ye la 11ma di aprilo 1895 ed atemptis deklarar nedependo, ma mortigesis en kombato ye la 19ma di mayo sam yaro.

De 1898 de 25 di aprilo til 12 di agosto 1898 okuris Hispana-Usana milito, qua komencis pos un explozo en Usana navo Maine, konsiderita da Usana guvernerio kom Hispanian atako kontra la navo. Pos la milito, Hispania perdis Filipini, Guam, Porto-Riko e Kuba por Usa. L'insulo divenis Usana protektorato. Ye la 20ma di mayo 1902 l'insulo divenis nedependanta, kom republiko. Tamen, sub l'unesma Kubana konstituco Usa havis yuro por intervenar en Kuban aferi. Usa anke recevis la yuro por instalar militarala garnizono en la bayo di Guantánamo. Tomás Estrada Palma esis l'unesma prezidanto di lando.

Palma esis rielektesis en 1906 kun granda opozeso. On okuris denunci di fraudi e revolto kontre lia guvernerio. Konseque Usa intervenis en Kubana guvernerio e nomezis Charles Edward Magoon kom guberniestro dum 3 yari. En 1908 okuris nova elekto, e José Miguel Gómez asumis povo la sequanta yaro. Konstitucala guverni kontinuis til 1930 kande Gerardo Machado y Morales suspensis la konstituco. Un generala striko e revolti di laboristi forcis la renunco di Machado y Morales en agosto 1933, substitucida da Carlos Manuel de Céspedes y Quesada.

En 1933 sergento Fulgencio Batista komandis revolto qua renversis Céspedes y Quesada de povo en septembro 1933. Ramon Grau San Martin nominezis provizora prezidanto. Grau renoncis en 1934, e komencis la 25-yara dominacajo di Batista en Kubana politiko.

Nova konstituco adoptesis en 1940. Ta yaro Batista elektesis kom prezidanto. En 1952 pos perdar elekto, komandis stato-stroko. Ilu proskriptis Komunista partiso sam yaro. En novembro 1956 Fidel Castro ed altra 82 revolucioneri arivis en Kuba de exilo en la yakto Granma, kun la skopo di renversar la rejimo di Batista. En 1958 la rebeli abandonis lia refujeyo en Sierra Maestra e lansis populala revolto.

En la 1ma di januaro 1959, Castro komandis la vinko di Kubana Revoluciono, kontre Batista, qua abandonis Kuba por exilar su en Portugal. Castro komencis promulgar dekreti qui abolisis privata proprieto ed adoptis landala reformo. Ta dekreti afektis l'interesti di Usana entraprezi e di granda proprieteri, qua komencis fugar vers Miami.

En 7 di novembro 1960 Che Guevara voyajis a Sovietia, Chekoslovakia, Est-Germania, Nord-Korea e Populala Republiko di Chinia. Sovietia e Chinia promisis komprar kubana produktado di sukro. Kom respondo, ye 3 di januaro 1961 Usana prezidanto Dwight Eisenhower ruptis diplomacala relati kun Kuba. En 15 di aprilo 1961 Usan avioni atakis kubana teritorio. La sequanta dio, Fidel Castro deklaris Kuba socialista lando.

En 17 di aprilo 1961 Kuban exiliiti, kun la helpo di CIA, atemptis invadar Kuba, ma faliis 72 hori pose. Cirkum 100 invaderi mortis, e 1,200 kaptesis. Sequanta yaro, en junio, Sovietia komencis instalar atomala lans-armi en kubana teritorio. Ta provokis diplomacala krizo kun Usa, ed ye 20 di novembro 1962 SU removis lua lans-armi de Kuba.

Politiko[redaktar | edit source]

La konstituco di 1976, qua deklaris Kuba kom socialista republiko, remplasesis da 1992-konstituco, qua duktesas da l'idei di José Martí, Marx, Engels e Lenin[2]. La konstituco deklaras ke Kuba esas "socialista, laborala, nedependanta e suverena lando, organizita da toti e por la bonajo di toti, kom unitarala e demokratiala republiko, por la juo di politikala libereso, sociala yusteso, por individuala e kolektala bona stando e por homala solidareso[2]. La generala-sekretario di Komunista Partiso di Kuba esas prezente la prezidanto di la Konsilantaro di Stato (prezidanto di lando), ed anke prezidanto di la konsilantaro di ministri (equivalanta a chefo di guvernerio o chefministro). Membri de la du konsilantari esas elektata da Nacionala Asemblajo di Populala Povo[2].

Geografio[redaktar | edit source]

Topografiala mapo di Kuba.

Kuba esas arkipelago formata da l'insulo di Kuba, l'insulo di Yuneso (isla de la Juventud)kun 2,200 km², ed altra mikra insuli. L'insulo di Kuba havas 1,250 km de nord-westo til sud-esto, 191 km di maxima larjeso, e 31 km di minima larjeso. Lua maxim alta monto esas Pico Turquino, kun 2,005 metri di altitudo.

Lua klimato generale esas varma, kun mezvalora temperaturi de 24 °C en basa tereni mar-fora til 34 °C en litoro. Pluvoza sezono esas de mayo til oktobro, e sika de novembro til aprilo. La maxim longa fluvio esas Cauto, kun 343 km di total extenso.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Kuba.

Granda parto di Kuban ekonomio esas kontrolata da guvernerio, ma nombro di laboristi qua verkas en stalala entraprezi diminutis de 91% en 1981 til 76% en 2000[3].

Demografio[redaktar | edit source]

Segun kontado en 2002 65.05% de la habitanti esas blanka, 10.08% nigra, 24.86% mestici e 1% Aziani. La maxim granda urbo esas Havana, chef-urbo di lando. Altra importanta urbi esas Santiago de Cuba, Camagüey e Holguín.

Cirkum 2.5 milion Kubani vivas exterlande, pro politikala, ekonomiala od altra kauzi.

Kulturo[redaktar | edit source]

Kubana skriptisto Alejo Carpentier.

La kulturo di Kuba havas influi de Hispania ed Afrika. Salsa, mambo e rumba esas importanta muzikala stili qui originis su en l'insulo.

Importanta skribisti en Kubana literaturo esis poeti kom José Martí, Nicolás Cristóbal Guillén, ed autori di prozo kom Cirilo Villaverde, Reinaldo Arenas, Alejo Carpentier, Guillermo Cabrera Infante, e recente Daína Chaviano, Pedro Juan Gutiérrez, Zoé Valdés, ed altra.

Referi[redaktar | edit source]

  1. Anuario Estadístico de Cuba
  2. 2.0 2.1 2.2 Constitución de la República de Cuba
  3. Social Policies at the Crossroads Oxfamofamerica.org


Stati e teritorii en Karibeano
Antigua e Barbuda | Bahama | Barbados | Dominika | Dominikana Republiko | Grenada | Haiti | Jamaika | Kuba | Santa Kitts e Nevis | Santa Lucia | Santa Vincent e Grenadini | Trinidad e Tobago
Dependanta teritorii: Anguila | Aruba | Virgin-Insuli Britana | Guadelupa | Kaiman-Insuli | Kuracao | Martinik | Montserrat | Navassa | Porto-Riko | Sant Maarten | Turks e Kaikos-Insuli | Virgin-Insuli Usana
Anciena Nederlandan Antili, nune parto di Nederlando: Bonaire | Saba | Sint Eustatius