Historio di Hispania

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Gramatikala revizo bezonata
Hispania esas unu de la plu antiqua nacioni di Europa. Lu kreesis kom naciono kun la mariajo inter Isabel 1ma di Kastilia e Fernando di Aragono.

La historio di Hispania esas ta di Europana naciono, kovranta tanta la periodo komprenita de prehistorio e la kreado di Romana Hispania, pasanta tra la visigota Hispania, Al-Andalus, la kristana rejuli, la Hispanana monarkio e la formado e falo dil Hispanana imperio, til la formado di la moderna stato-naciono e l'instaurado di l'aktuala konstitucala Hispaniana rejio.

Prehistorio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Prehistorio en Iberio.
Bizono dil precipua panelo.

La historio dil homala presenco en Ibera peninsulo esas di 1,3 milioni di yari, kom esas reflektita da mandibulo trovita en la sima del Elefante, en la sierra de Atapuerca. Ol korespondas a Homo ankore nedentifikata, proxime a la primitava Homo africanos e la homo di Dmanisi ma con ula karakteristiki derivata proprie.

Ek 800,000 yari datas la homala resti deskovrita en la depozeyo di gran Dolina, anke en Atapuerca (Burgos) e qua baptesas kom Homo antecessor.

Ne trovas indici di homala okupado en peninsulo de 500,000 a 350,000 yari, kande la Homo heidelbergensis, probable ancestro dil homo di Neanderthal, distributesis tra Europa. A ta speco apartenas granda parto dil homala resti trovita en l'abismo di l'Osti en Atapuerca, depozeyo ube trovesis kranii multe bone konservita.

Plu recenta esas la prezenteso dil homo di Neanderthal kun lua Musteria kulturo, kun 60,000 yari lua resti en Gibraltar. En la groto di Nerja (Málaga), on trovis restis kun 42,000 yari, organala resti asociita a pinturi qua povus esar l'unesma arto-verko dil historio di homaro.

L'unesma Homo sapiens, la "moderna" homo, aperis ante 35,000, manifestita da resti dil Gravetia kulturo trovita en Kantabria. Li habitas la peninsulo dum miliara yari kun neanderthali, til l'extinto dil lasta populacioni di neanderthali en la sudo anter 27,000 yari. Anteriora homala specii extinguis, do on devas konsiderar ica kolonieti kom l'origino dil Indo-Europana sustrato.

Cohabitan la península durante varios millares de años con los neandertales, hasta la extinción de las últimas poblaciones de neandertales en el sur hace unos 27 000 años.8 Las especies humanas anteriores se extinguieron, por lo que hay que considerar estos asentamientos como el origen del sustrato preindoeuropeo.

Dum la supera Paleolitiko, ante 16,000 yari, la Magdalenana kulturo esis prezenta en Asturias, Kantabria e parto di Baskia, di qua aportado plu notabla esas la rupestra pikturi en la keleri di Altamira. Al Meza Paleolitiko apartaneas la rupestra pikturi trovita en la mediteran areo dil peninsulo, precipue en lo que hodie esas provinco di Castellón.

Circum 55,000 aK aperas en peninsulo la kulturo di kloshoforma gobleti. Proxim 3,700 aperas megalita kulturo e agrokultivo, e reduktas nomada aktiveso dil tribui.

Por l'apero di kulturi qua uzis metali on devas atendar til la 3,000 aK. Lua geografiala distributado esas plu granda e konsideresas ke la serchado dil metali portis grava migranta fluxi, destakanta Los Millares en Almeria kun granda fortifiko ed en la Tajo en aktuala Portugal.

Antiqueso[redaktar | edit source]

Arivo di diferanta populi[redaktar | edit source]

La Kelti arivis al peninsula en l'unesma yarmilo aK. okupinta to quo hodie esas Galisia, Asturia, Kantabria, Baskia, nordo di Kastilia e parto di Portugalo. Tamen, recenta studii da l'Universitato di Oxford desvelizas ke la Kelti povus esar autoktona civilizado di nordo dil Peninsulo. Se to esas vero, li expandus ek Ibera Peninsula tra Europo.

L'orientala kosto esis koloniigita da Feniciani. Proxime ver 1104 aK fondis Garid (hodie Cádiz) e plu tarda, en 700 aK. Malaca (Málaga) ed Abdera (Adra) kreanta multa faktorii en la Mediteranea kosto.

La Grekiani instalesis en Rhodes (Rosas) ed Emporion (Ampurias), plu norde, en aktuale Katalunia, trovinta l'Iberi e donacinta l'unesma referi di ca populo. Anke fondis l'urbo di Akra Leuké (Alicante). Ol esas posibla ke l'unesma Grekiani havus kontakti kun Tartessos, qua esis en aktual Andaluzio e sudo di Portugalo. Argantonio, lasta rejo di Tartessos, havus donabus arjento a li e la posibleso di protektesar en ilua regno dil Persiana ataki. Ibe, la Grekiani fondis Mainake (Málaga).

Kartagana konquesto[redaktar | edit source]

En la 3ma yarcento aK, la Kartagani komencis en Ibera Peninsulo mediteranea imperala proyekto, en qua li fondis Qart Hadasht (Cartagena), qua devenis grava navala punto. Ica projeto naskis en Cartagena pro la intereso di kontrolar la richeso produktita dal mineyi di Cartegena. Ico komprenesas de la paroli da Adolf Schulten:

Cquote1.png Kun plato ek la Kartagena-mineyi pagis lua mercenarii e, kande pro la preno di ta en 209 aK, Kartago perdis ta tezori, Hanibal ne povis rezistar la Romani, por ke la preno di Kartagena decidis anke la milito di Hanibal, Cquote2.png

Kartago e Roma komencus fine serio di militi (Punika Militi) pro hegemonio en l'ocidentala Mediteraneo. Pos desvinko en l'Unesma Punika Milito, Kartago intencis rekuperar su dil perdi di Sicilia, Sardinia e Korsika, inkrementante lua dominado en Iberia.

Amilkar Barka, Hannibal ed altra Kartagana generali situas l'antiqua Feniciana kolonii di Andaluzia ed en Levante, sub kontrolo e procedas pos al konquesto di lua influo-areo sur l'indijena populi. Fine la 3ma yarcento aK, la plu parto dil populi en sudo dil rivero Ebro e Duero, ed anke l'insuli Baleari, esas sub Kartagana dominado.

Ol esas en ta proceso kande intencas submetar l'urbo di Sagunto, en la sudo dil frontiero paktita di l'Ebro ma aliata di Roma, okazionanta la Duesma Punika Milito, qua finis kun l'ibera parto dil peninsulo inkorporita al Romana Republiko.

Hispania Romana[redaktar | edit source]

Pos la Duesma Punika Milito inter 218 aK e 201 aK, on povas kondierar ke Ibera Peninsulo esas sub Romana kontrolo. La kampanio di okupado, pos l'expusiono dil Kartagani, esis rapida, ecepte en l'interno (Numancia) e la Kantabri qui rezistis til l'arivo di Augusto en la komenci dil Romana Imperio.

En 197 eK. la Romani dividis la teritorio en du arei: Hispania Citerior e Hispania Ulterior.

La totala sumeto dil peninsulo okazis en 19 aK. (pos la fino dil Kantabra Militi), pos qua Hispania dividesas en tri provinci: Betika, Tarraconense e Lusitania, organizado ke perduris til la Basa Imperio, kande la teritorio dividesis en Betika, Carthaginense, Gallaecia, Lusitania e Tarraconensis.

Romanizado-proceso (kompreninte kom l'enkorpigo dil Latina linguo, le mori e l'ekonomiko) komencis vero 110 aK. e duris til la 3ma yarcento.

Tala proceso esis tanta intenso ke tri Hispaniani: Trajanus, Adrianus e Theosodius esis imperatori di Roma e grava personi kom la filozofo Seneka o le poetisti Marcial e Lucano esis anke Hispaniani.

Mez-epoko[redaktar | edit source]

Germana invasioni e Visigota rejio[redaktar | edit source]

Maxima extendo dil Visigota Rejio.

La falo dil Romana Imperio[redaktar | edit source]

En Ibera Peninsulo, kom en altra provinci, l'Imperio falis graduale, kun simultana procesis di disromanizado di l'Imperio en Hispania, to esas, debileso dil central autoritato en la 3ma, 4ma e 5ma yarcenti e la "romanizado" di germana tribui, exemple, l'adoptado dil romana lego qua evidentesas en la Lex Gothorum, la konversiono al kristanismo e l'afineso ke ula reji havis pro la latina, til kompozar poezio en ica linguo.

Malgre to, inter 6ma e 7ma yarcneti, e pro la serchado da Justinianus 1ma la Granda di riestablisar la povo dil Romana Imperio di Ocidento facis establishar en sudo di l'Ibera peninsulo, la Provinco di Spania. Ica teritorio esis ravisita dal Visigota Rejio ed apartenis al Vandala Rejio. Lua chef-urbo establesis en Carthago Spartaria, hodie Kartagena.

Invasioni[redaktar | edit source]

En la vintro di 406, profitinta la frost-influro di Rheno, la Vandali, Suevi ed Aani invadis l'Imperio. Pose tri yari, krucumis la Pirinei e arivis a Iberio, divizinta l'ocidentala parti, qua korepsondis al moderna Portugal ed ocidentala Hispania til Madrid. Dume, la Visigoti, qua prenabis Roma ante du yari, arivis al regiono en 412, fondinta la Rejio di Tolosa ed extendanta lua influo en la peninsulo graduale, desplasizinta al Vandali ed Alani a nord-Afrika. Pos la konquesto dil Rejio di Tolosa dal Franki e la perdo di Francia, la Visigoti diplasis la chef-urbo a Toledo.

Religio en la Visigota rejio[redaktar | edit source]

Malgre la Visigota nobleso praktikis arianismo, ta ne havis populeso inter la Hispano-romana populado, fidela al katolika doktrino. De la Visigoda krono, en la yaro 587, la rego Rekaredo, ja konvertita a Katolicismo, traktis rekoncilar l'Ariana hierakio kun katolika, ma sine suceso. Fine, impozis Katolika opciono per forto, desposediganta l'Ariana eklezio pro la katolika.

Islamana konquesto[redaktar | edit source]

Internajo dil Kordoba-moskeo, chef-urbo dil Kalifeso di Al-Andalus.

La mohamedisti konquestis Melilla en 696 e Ceuta ye 709. Pos la morto di visigota rejio Witiza, l'episkopi elektis Roderico kom rejulo, duko di Betika. La filii di Witiza volis kom rejio Aquila, duko di Tarraconense, do paktis kun l'Arabi tra Don Julián, komto di Ceuta.

Roderico, qua esis luktika kontre la sulevo dil Vaskoni, kom il agnoskis pri l'Arabiana invado, iris kun ilua armeo. Il perdi la batalo di Guadalete pro la desloyaleso di lua armeo. Kun ilua morto, e kun la plu parto dil armeo vinkita, l'Arabiani animis kontinuar la lukto.

Tarik konquestis Toledo e arivis til Leon; Muza konquestis Sevilla e arivis til MErida (712). Poste unuigis lia forci por preni Zaragoza.

La filiulo di Muza kompletis la konquesto dil peninsulo, ecepte dil monti di Kantabria e la Pirineos (716), pasante a franca teritorio. Carlos Martel haltis l'Arabiana avanco en Poitiers en 732.

En 73, Abderraman 1ma proklamis l'emirato di Kordova, nedependigante politikale a la mohamedisti dil peninsulo ed en 929 Abderraman III proklamis la kalifato di Kordoba, qua supozas la separo dil Kalifato di Bagdad.

En la yaro 1031, la Kalifato fragmentis, kreinta multa rejii di taifi antagonita inter li.

Musulmana ero[redaktar | edit source]

Limiti dil Krono di Kastilia e la Rejio di Aragon en 1210.

Al-Andalus koncidis kun kunvivo, kun certa religiala toleremo, e kun l'ora epoko di judala kulturo en Iberia.

La mohamedista interso en peninsulo ritornis kun forto en 1000, kande Al-Mansur spoliis Barcelona (985). Segun lua filo, altra Kristana urbi esis skpo di multa inkusi.

Pos la morto di lua filio, la Kalifeso havis civila milito e dividesis en rejii di taifi. La rejuli dil taifi kompitis inter su en milito ed en protekto di arto e cienci. Ta rejii perdis teritorio kontra le kristana rejii dil nordo e, pos la falo di Toledo en 1085, la mohamedista guvernisti apelis l'Almoravidi, qua invadis Al-Andalus ek nord-Afrika es establesis nova imperio. En la 12ma yarcento l'Almoravida Imperio falis nove, prenita da l'Almohada invado, qua esis vinkita en la Batalio di Navas de Tolosa en 1212.

Mez-epoka Hispania esis scenacio di preke konstanca milito inter kristani e mohamedsti. L'Almohadi, qua prenis kontrolo sur Almoravidi en 1147, esis plu fundamentalisti kam l'Almoravidi. En la 13ma yarcento, la Rejio di Granada esis l'unika nedependa mohmada rejio en Hispania, qua duris til 1492. Malgre la diminuto dil mohameda rejii, on devas destakar l'efekti dil mohamedisti en teknologio, kulturo e socio.

En ta tempo, la reji di Aragon guvernis la Rejio di Aragon e la Princlando di Katalunia, e plu tarda l'Insula Baleari, la Rejio di Sicilia, Napoli e Sardinia. La Kataluniana Bando okupis la deklando di Atenas, qua kolokis sub protektado dil Domo di Aragon e guvernis til 1379.

Reconquista[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Reconquista.
Monakeyo di San Miguel de Escalada, fondita por repoblado di Leoniana teri.

En 722 mohameda detachmento vinkesas da kristani refugita en la boski di Kovadonga (Asturia) en homonima batalo. Don Pelayo nomesis rejo. L'unesma korto establesis en Cangas de Onís. Pelayo mortis en 737 e du yari poste (739), lua bofiliulo Alfonso 1ma, filio di Pedro di Kantabria, beneficis le lukti inter arabiani e bereberi, donacinta nova impulso a rekontuesto arivinta til La Rioja e la Duero. Ma il ne havas la posibleso di ripopulizar, pro to oni mankas ampla strategiala dezerto en nordala fluro.

Etapi dil Reconquista[redaktar | edit source]

  • Fixado dil frontiero dil rejio di Asturia en l'Arlanzón ed en meza e baza kurso di Duero. Ol atingesas komence la 10ma yarcento.
  • Leon e Kastilia transiras Centrala Kordiliero e okupas la baeno dil Tajo. Toledo rekonquestesis en 1085 e Zaragoza en 1118.
  • Dominado di Gaudiana-valo e dil pasi di Sierra Morena. Batalio di Las Navas de Tolosa (1212).
  • Okupado dil Guadalquivir-valo da Fernando 3ma la Santa (1252) e di Valencia e Baleari da Jaime 1ma di Aragon (1276). La rejio di Granada okupesis ye 1492

Inter la yari 718 e 1230 formesis la precipua Kristana nuklei en la peninsulo en la rejii di Asturias, Navarra, Leon, Galisia, Portugal, Aragon e Kastilia.

En la 13ma yarcento, produktesis granda Kristan avanco, l'expanso dil Krono di Aragon en Mediteraneo e unuigo inter Kastilia e Leon.

Uniono inter Kastilia e Leono[redaktar | edit source]

En la yaro 1037 mortis Bermudo 3ma, rejo di Leon, en batalio kontre lua bofratulo Fernado 1ma. Kom il ne havis decendeso, Bermudo 3ma, lua bofratulo konsideresas kom sucedanto e unuigas rejio di Leon e Kondado di Kastilia. En la yaro 1054 Fernando 1ma luktas kontre lua fratulo García Sánchez 3ma di Nájera, rejo di Navarra, en la Batalio di Atapuerca, mortinta anke la Navarrana monarko e anexanta la komarko di Montes de Oca, en Burgos.

Pos la morto di Fernando 1ma in 1065, la Komtio di Kastilia konvertis en rejio, qua heredis Sancho 2ma, Alfonso 2ma heredis Leon. Sancho 2ma ocidesas en 1072 e lua fratulo prenas la trono di Kastilia, esanta l'unesma rejulo di ambe rejii.

Pos lua morto sucedesis lua filino Urraca. El mariajis kun Alfonso 2ma di Aragon, ma Alfonso 1ma repudiis el en 1114, kreinta plu granda konflikti inter ambe rejii. La Papo Pasqual 2ma nuligis la mariajo ante, ol esis junte til ta dato. Urraca anke konfrontis elua filiulo, la Rejulo di Galisia, qua sucedis lua matro kom Alfonso 7ma. Il sucesis anexionar teritorii dil rejii di Navarra ed Aragon. Il renoncas lua yuro en la konquesto dil Mediteranea kosto favorizanta nova uniono inter Aragon e la Komtio di Barcelona (per mariajo di Petronila e Ramón Berenguer 4ma). Il dividas lua rejio inter lua filii e destruktis uniono inter Leon e Kastilia (l'unesma havis kom rejulo Fernando 2ma e la duesma, Sancho 3ma).

En 1230 produktesis definitiva uniono inter Leon e Kastilia, kande Fernando 3ma la Santa ricevis de lua matro Berenguela en 1217 la Rejio di Kastilia e, pos la morto di lua patro Alfonso 9ma en 1230, akordas kun la heredistini di ta, Sanche e Dulce, la transfero di Leon en la Konkordo di Benavente.

Moderna ero[redaktar | edit source]

La kapitulaco di Granada.
Kristoforo Kolumbo prenanta la teritorii dil Nova Mondo.

En 1469, mariajis sekrete Isabel e Fernando. Ica uniono finos kreanta dinastikal uniono dil rejii di Kastilia ed Aragono en 1479, malgrado ke ambe teritorii mantenis lia leji e propra institucioni ma sub la mandato di sama monarko.

Ante to, inter 1474, yaro dil morto di Enrique 4ma, e 1479, surjis interna milito pro la sucedo dil krono di Kastilia inter asociisti di Isabel e asociisti di Juana la Beltrabeja, stif-fratulino e legitima filino da Enrique 4ma, respektive, mariajita kun la rejo di Portugal.

La Reconquista finis e 1492 jun la preno di Granada dal Katolika Reji qua anexionis al Krono di Kastilia. En ta mem yaro produktis l'expulso dil judii es la deskovro di Amerika, en nomo dil krono, da Kristoforo Kolumbo. L'Insula Kanarii, di qua anexiono komencabis dum la regno di Enrique 3ma kun la Normanda Jean de Bethencourt, esis fine konquestita kande la Kastilian armei pos longa kampanii kontre la guanchi* prenis Gran Canaria (1478-1483), La Palma (1492-1493) e fine Tenerife (1494-1496).

Imperiala Hispania[redaktar | edit source]

Hispaniana Imperio (rede) e Portugalana Imperio (blue) dum la dinastiala unioni di ambe rejii (1580–1640).

Hispanana Imperio esis unu di l'unesma mondiala modern imperii. Anke esis unu dil maxim granda imperii dil historio dil mondo. En la 16ma yarcento, Hispania e Portugal trovis en avangardo di globala Europana explorado e la koloniala expando. La du rejii dil konquesto dil Ibera Peninsulo, kompetis inter su en l'aperto di komercala ruti trans l'oceani. La Hispanana koloniala konquesto e la kolonizado komencis kun du Kastiliana expedicioni. L'unesma esis expediciono di Kastialiana floto dirigita da Gonovana Lanzarotto Malocello. La duesma esis altra expediciono en 1402, guidita da Franciana aventureri Jean de Bethancourt, Sioro di Grainville en Normandia e My Gadifer de la Salle de Poitou. En la 15ma e 16ma yarcenti, la komerco florifis trans l'Atlantiko inter Hispania e Amerika e trans la Pacifiko inter Est-Azia e Mexikia trans Filipini. Hispana conquistadores destruktis l'Azteka, la Maya e l'Inka imperii e reklamis vasta extensi di tero en Nord e Sud-Amerika. Dum ta tempo, la Hipaniana Imperio dominacis l'oceani kun lua experiencosa mar-armeo e guvernis l'Europana bataliagro kun lua Tercios.

Dum la 16ma e 17ma yarcenti, Hispania havis lua kultural ora epoko.

De Hispania a Hispanii[redaktar | edit source]

Historiala e geografiala marpo dil rejii di Hispania e Portugal, en l'Atlas historique da Henri Abraham Chatelain (1705 a 1739). Biblioteca Nacional de España.

En la exakta historiala momento en qua on facas refero a Hispania unesme ne esas klare definita, existante skribaji di komenci dil 13ma yarcento en qua ja aperas la vorto España.

En la Peninsulo parolesis di la rejii di León, Navarra, Kastilia, Aragono e Portugal kom Hispaniana rejii (ek Hispania, Hispaniane España) quankam nulo di li springesas la posibleso di prenar por ol la nomo di Hispania.

Ma kande pro dinastikala racioni o di konquesto unu di li povus havar la plu parto dil teritorio dil kristana Hispania, autonomesis Imperatoro di Hispania, kom Alfonso 6ma e Alfonso 7ma di León. Ramón Beregnuer 1ma, Komto di Barcelona, esis konocita kom Hispaniae subjugator.

La Katolika Reji esis konocita kom Reji di Hispania (o dil Hispanii). Historisto di epoko Hernando del Pulgar komentis kom en 1479 la Rejala Konsilio pensis designar la Katolika Reji kom Reji di Hispania; fine ne donacis ica titulo. En 1493, municipala governmento di Barcelona referis a Fernando kom «rey de Spanya, nostre senyor», Maquiavelo (La Princo, 1523) referis il kom Rejo di Hispania e Lope de Vega citas Karlos 1ma kom Rejulo di Hispania.

De Karlos 1ma, omna reji nomesas Rejo di Hispania (o dil Hispanii), quankam normale uzas omna tituli, de Rejo di Kastilia til Sioro di Biskajo e di Molina. Til la 19ma yarcento, Hispaniana pekunii portis apud la nomo dil Rejo la legendo «Hispaniarum (et Indiarum) Rex», ke latine signifas Rejo dil Hispanii (e le Indii).

Precipue dum 19ma yarcento, Fernando 7ma di Hispania e Isabel 2ma di Hispania uzis la titulo di Rejulo o Rejino dil Hispanii dum la konstitucala periodi.

Amadeo 1ma esis l'unesma ke oficiale uzis la nomizo di Rejulo di Hispania. De Amadeo, omn adoptesis la titulo di Rejo di Hispania.

Irgakaze, en altra landi di Europa komencis konocar la ensemblo dil kristana rejii dil peninsulo kom Hispania, singulare, de tre frua tempi. La propra nomo "español" venas de la provencala ed aperas dokumentata unesme fine dil 11ma yarcento. En la Concilio di Constanza la quar rejii di Portugal, Aragono, Kastilia e Navarra aperas formanta sola ento ("Hispaniana naciono") e partiganta sama voto.

Dinastio Habsburgo[redaktar | edit source]

L'Imperator Karlos 5ma en Mühlberg, da Tiziano.

Kun Karlos 1ma komencis rejado dil dinastio Habsburgo, kun qua Hispania konocis lua maxim teritoriala expanso pro la konquesto di extensa teritorii en Amerika ed altra kolonii. Ultre, Karlos 1ma esis kronita kom Imperator dil Sakra Romana Imperio kom Karlos 5ma, qua adjuntis extens Europana teritorii al Krono; pose, Felipe 2ma augmentis lua teritorii en Amerika e prenis la Krono di Portugal kun lua teritorii, komencinta periodo en kua la domini dil Katolika Monarko esos la maxim ekonomiala e militara potenco dil mondo.

Pos la Milito di Sucedo perdis la militara prepondero en Europa, quankam sequis esanta la maxim ekonomiala potenco dil mondo e konservis la domino dil oceani til la fino dil 18ma yarcento.

On povas divizar ta periodo segun la monarki rejianta en:

La Bourbono Dinastio[redaktar | edit source]

La Bourbono dinastio komencis regnar en Hispania en 1700, kun la kronado di Felipe 5ma. Poka pose, en 1702, komencis la Milito di Hispaniana Sucedo en qua partoprenis Aragon, ma ne Baskia nek Navarra qui, kom parto di Kastilia, restis fidela. Anke facis ampla administrala reformi por aproximar lua nova regno al centralismo di lua lando di origino.

On konocas kom periodi di politikala racion-epoko en Hispania ti qui inglobas la regno dil Bourboni de Felipe 5ma en 1700 til Carlos 4ma en 1808.

  • Regno di Felipe 5ma (1700-1746), kun breva regno di Luis 1ma di Hispania en 1724.
  • Utrecht-traktato (1713).
  • Regno di Fernando 6ma (1746-1759).
  • Regno di Carlos 3ma (1759-1788).
  • Regno di Carlos 4ma (1788-1808).

Absolutismo e centralizado di Hispania[redaktar | edit source]

Felipe 5ma signatis la Dekreti di Nueva Planta en 1715, nova lego qua revokis la maxim parto di historiala yuri e privileji dil diferanta rejii qui formis la Hispaniana krono, speciale la Krono di Aragon, unuiginta ol sub la yuri di Kastilia, ube la Korti esis plu receptiva al voluntado dil rejo. Hispania konvertesis kulturale e politikale en sequanto di l'absolutista Francia. Il facis ula reformi en la guverno e fortesis la central autoritato kun relato al provinci. Sub la ne-efikiveso di l'elito, la koruptado esis plu extendita kam nultempe. La reformi komencita da Felipe 5ma kulminis kun reformi plu grava da Carlos 3ma. L'ekonomio, generale, plubonigis inter 1650 e 1700, kun plu granda produkiveso e min famino ed epidemii.

Ora yarcento[redaktar | edit source]

Las Meninas, da Diego de Velázquez esas lua maxim famoza verko, aktuale en la Muzeo dil Prado (Madrid).

La Hispaniana ora yarcento esis periodo di florifado di arti e leteri en la Hispaniana Imperio, koincidanta kun politikala dekado e falo dil Habsburgo. L'ultima verkisto di ta epoko, Sor Juana Inés de la Cruz, mortis en Nova Hispania en 1695. La Habsburgo, esis granda meceni di l'arto en lua landi. El Escorial, la granda reala monakeyo konstruktigita da Felipe 3ma, inspiris multa Europan arkitekti e piktisti.

Diego Velázquez, konsiderita kom unu dil maxim influanta piktisti dil historio di Europa ed artisto tre rispektita en lua epoko, kultivis rilato kun Felipe 4ma e lua unesma ministro, la komto-duko di Olivares, qua lasis plura retrati di lua habileso. El Greco, Grekiana artisto, establesis en Hispania ed infundis al Hispanian arto Italiana renacado stilo e helpis krear unika stilo dil Hispaniana pikturo. Ula musikisti plu granda di Hispania kom Tomás Luis de Victoria, Luis de Milán e Alonso Lobo helpis donacar formo al muziko dil Renacado e lua influi prolongis til Baroko. La Hispaniana literaturo florifis. Di ta epoko esas Don Quijote dil Mancha, da Miguel de Cervantes. La maxim fekunda dramatisto di Hispania, Lope de Vega, skribis, posible, til mil teatrayi dum ilua vivo, plu di 400 transvivas til nia dii.

Nun-tempala ero[redaktar | edit source]

Milito di Nedependeso (1808-1813)[redaktar | edit source]

Milito di Hispaniana nedependenso esis militara konfrontado inter Hispania e l'Unesma Franciana imperio, parto di Napoleoniana militi, provokita por la postulo di Napoléon ad instalar super Hispaniana trono lua fratulo José Bonaparte, pos l'abdiki di Bayona, motivita da la disputo inter Carlos 4ma di Hispania ed ilua filulo Fernando 7ma, kreita da la Franciani, qua komencis kun la Proceso di El Escorial e finis per sedicio di Aranjuez.

Rengo di Fernando VII (1814-1833)[redaktar | edit source]

Figuro di liberala stato en Hispania (1833-1868)[redaktar | edit source]

Demokrata yarsiso (1868-1874)[redaktar | edit source]

On konocas kom Demokrata yarsiso la periodo dil historio di Hispania pasita de la triumfo dil revoluciono di septembro di 1868 til la pronunciamiento di decembro di 1874 qua supozis la komenco dil Restaurado.

Regno di Amadeo di Saboya (1870-1873)[redaktar | edit source]

Pos la revoluciono di 1868 en Hispania proklamesis konstitucala monarkio. Ol havis desfacileso en la chanjo di rejimo nam ol devis trovar rejo qua volis esar lo en Hispania. Fine la 16ma di novembro 1870 kun l'apogo dil progresista sektoro dil Korti, Amadeo di Saboia elektesis Rejo kom Amadeo 1ma di Hispania, sucedanta Isabel 2ma.

Il havis multa desfacilesi pro nestabileso dil Hispaniana politikisti, la republikana konspiracioni, la karlista su-levi, Kubana separatismo, disputi inter propr asociisti ed ula probo di ocido. Il abdikis pro propra iniciativo la 11ma di februaro 1873 e pos lua ekiro proklamesis l'Unesma Hispaniana republiko.

Unesma Hispaniana republiko (1873-1874)[redaktar | edit source]

L'Unesma Hispanana republiko proklamesis la 11 di februaro 1873 dal Generala Korti.

L'Unesma Hispanana republiko duris dek ed un monati, en qua sucedis quar prezidisti (Figueras, Pi y Margall, Salmerón e Castelar). La febleso kun qua naskis la rejimo e qua provokis la posa Bourbona restaurado esis pro plura faktori, inter qua on destakas la manko di sufica sociala baso, pro la nekontenteso dil rurani e lavoristi; l'organizita opozo dil monarkisti, inkluziti la Karlista su-levi e la manko di borgezeso por subtentar la sistemo.

Bourbona restaurado (1875-1931)[redaktar | edit source]

Ol esas konocata kom Bourbona restaruado la periodo inter la *pronuncamento dil generalo Martínez Campos en 1874, qua finas kun l'Unesma republiko, e la proklamado dil Duesma republiko la 14 di aprilo 1931. La periodo karakterizas da certa institucala stabileso, la konformado di liberala modelo dil Stato e l'enkorpigo di sociala e politikala movadi, naskita de industriala revoluciono, qua komencas lua dekado kun la diktatoreso di Miguel Pimo de Rivera en 1923.

Regno di Alfonso 12ma (1875-1885)[redaktar | edit source]

Quankam l'antiqua rejino, Isabel 2ma vibavis, el rikonocis que esis tro decisiva kom guidisto, ed abdikis en 1870 pro lua filo, Alfonso, konocata kom Alfonso 12ma di Hispania. Pos l'Unesma Republiko, la Hispaniani aceptis ritorno al stableso sub la Bourboni. La republikan armei en Hispania, qua rezistis Karlista su-levo, deklaris lua loyaleso ad Alfonso en la vintro di 1874-75. La Republiko disolvigis ed Antonio Cánovas del Castillo, asesoro kun la konfido dal rejo, havis aktiva rolo en la milito e ganis l'apogo dil majoritato di lua sam-landani. Sistemo di turni stablesis en Hispania en qua liberali, guidita da Práxedes Mateo Sagasta e konservisti, guidita da Antonio Cánovas del Castillo,alternis su en la kontrolo dil guverno. Minima stableso ed ekonomikala progreso restablesis en Hispania dum la rejado di Alfonso 12ma. Lua morto en 1885, sequita da l'ocido di Cánovas del Castillo en 1897, dis-stablis la guverno, malgre la konstitucala monarkio kontinuis dum la rejado di Alfonso 13ma.

Regenteso di María Cristina di Habsburgo-Lorena(1885-1902)[redaktar | edit source]

  • Fundeso di UGT en 1888.

Milito Hispanan-Usana

Hispania perdis Kuba, Filipinas e Porto Rika: Kuba ribelis kontre Hispania en la komenco dil Dekyara milito en 1868, donacanta kom rezulto l'aboleso dil sklaveso en la Hispanana kolonii en Nova Mondo. L'Usana interesi en l'insulo ed la preokupado pro la Kubana popolo, la relacioni inter la du landi facis plu mala. L'exploziono dil USS Maine komencigis la milito di Kuba en 1898, en qua Hispania sufris granda perdo. Kubo nedependigis e Hispania perdis lua lasta kolonii en Nova Mondo: Kuba, Porto Rika, Guam e Filipinas esis cedita ad Usa kambie 20 milioni dolari. En 1899, Hispania vendis lua lasta insuli en Pacifiko: Norda Mariani, Insuli Karolinas e Palau a Germania e Hispaniana koloniala posedaji reduktis al Hispanana Maroko, Hispanana Sahara e Hispanana Ginea, omna en Afrika. La "dizastro" di 1898 kreis la Generaciono dil 98, grupo di statisti ed intelektualisti ke necesigis liberala chanjo di nova guverno.

Regno di Alfonso 13ma (1902-1931)[redaktar | edit source]

Unesma mondomilito

Kadavri di Hispaniana soldati en la Rifo la dio dil Annual-dezastro.

La neutraleso di Hispania en l'Unesma mondomilito permesis konvertar su en la provizoro di materiali por ambe parti, qua provokis ekonomiala prospero en Hispania. La burjodo di Hispanana gripo en Hispania ed en altra loki, kun grava ekomoniala dis-acelereso en la posmilito, arivis a Hispania e la lando debizigis. La violento kontre l'indijena populaciono en Hispanana Maroko provokis su-levo e perdo di ta posesiono en nord-Afrika ecepte Ceuta e Mililla en 1921, pos la Annual-dezastro. Alfonso 13m apogis la diktatoreso di Miguel Primo de Rivera, qua finigis la konstitucala monarkio en Hispani. Kun la helpo di Francia, Marokana teritorio rikuperigis (1925-1927) ma en 1930 la falio e la despopulareso dil rejo inter la sinistra desmisionigis Primo de Rivera. Repugnita pro la participado dil rejo en la diktatoreso, urbana populaciono votis pro la republika kandidati en la municipala baloti di aprilo 1931. La rejo abandonis la lando e la Duesma Hispanana republiko stablesis.

Diktatoreso da Primo de Rivera (1923-1930)[redaktar | edit source]

La 13 di seprembro 1923 la Kapitano Generalo di Katalunia, Miguel Primo de Rivera su-levis kontre la Guverno e statostrokis kun apogo di majoritato dil militala unitati. La kauzo dil su-levo esis la reuniono dil Generala Korti kun la skopo di analizar la problemo di Maroko e la rolo di l'armeo en la lukto. A ta situeso unuigas la grava krizo dil monarkia sistemo qua ne adaptesis en 20ma yarcento markita da acelerata industriala revoluciono, rolo ne rekonocata dil burgesio, nacionalista tensioni e tradicia politikala partisi nekapabala di konfrontar plena demokratala rejimo.

Geografiala distributado dil kreskado dil Hispaniana populado inter 1920 e 1950.
"Dictablanda" del general Berenguer (1930-1931)[redaktar | edit source]

Pos ekonomiala krizo di 1927 aceuntita en 1929, la violenta reprezado di laboristi ed intelektualisti e la manko di sintoneso inter buergesio e diktaturo, la monarkio, komplico, esis diskutita ek l'uniono di omna oposizado en agosto 1930 en la Pakto di San Sebastián. La guverni di Dámaso Berenguer, konocata kom "Dictablanda" e di Juan Bautista Aznar-Cabañas, ne facus ke longar la dekado. Pos la municipala elektadi di 1931, la 14 di aprilo proklamesis la Duesma republiko, finacanta la Bourbona restaurado en Hispania.

Arkivo:Republique-allegorie-2.jpg
Alegorio dil Duesma Hispaniana republiko ube on pova vidar la nova flago.

Duesma Hispaniana republiko (1931-1936)[redaktar | edit source]

L'ektorala vinko dil republikani en l'urbi finigis kun la monarkio. La chanjo di rejimo facis sen morti en 14 di aprilo 1931, pos la proklamado dil republiko en Madrid, Barcelona ed altra Hispanana chef-urbi. Konvencita ke municipala elektadi esis nacionala manifestado kontre monarkio, la komto di Romanones, ministro di Stato, rekomendis la rejo abandonar la lando e negociis kon revolucionala komitato la transfero dil guverno. Kande la generalo Sanjurjo, chefo di Civila Guardio, dicis ke lua homi ne luktus pro monarkio, Alfonso 13ma exilis. En la maxim parto dil Hispanana kapitali, l'elektala rezulto celebresis pace.

Hispaniana interna milito (1936-1939)[redaktar | edit source]

La Hispaniana interna milito (17 di julio 1936 - 1 di aprilo 1939), konsideresas kom preambulo di Duesma mondomilito, ja ke esis la probo dil potenci dil Axo ultre supozis konfronto inter le precipua politikala ideologii qua lore kunvivis en Europa e luktesus poka pose: fashismo, demokratio di liberala tradiciono e revolucionala movado (komunismo, socialismo ed anarkiismo).

Developo dil milito

La 17 di julio 1936, la generalo Francisco Franco lideris la kolonial armeo di Maroko por atakar la kontinento, dum ke altra forco ek la nordo guidita dal generalo Sanjurjo transiris al sudo di Navarra. La militala unitati movilizis anke en altra loki pro prenar la guvernamentala institucii. La movado di Franco havis kom intenco prenar la povo nemediate, ma la sucesoza rezistado dil republikani en loki kom Madrid, Barcelona, Valencia, Baskia ed en altra loki signifas ke Hispania konfrontis prolongata interna milito. En pokoa tempo, granda parto dil sudo e la wesro esis sub kontrolo dil nacional armeo, di qua regular armeo di Afrika esis la forto maxim profesionala disponebla. Ambe parti riceves extera militala helpo: la nacionali, ek la Naziista Germania, la fashista Italia e la Diktatoreso di Portugal e le republikani, ek l'Internaciona Brigadi, Mexikia e l'armeo di Baskia.

L'asedio di l'alcázar* di Toledo a komenci dil milito esis puntondi inflexiono, kun lanacionali qua ganis pos longa asedio. La republikano atingis mantenar Madrid, malgrado la nacional asalto en novembro 1936, e frustita posa atakadi al chef-urbo, la Jarama e Guadalajara en 1937.

Balde, tamen, la nacionali komencis erosionar la teritorio, volinta enirar a Madrid e facanta inkurzioni ek l'est. La nordo, esis reduktita fine en 1937 e la fronto di Aragon falis poka pose. La bombardeo di Guernica esis la maxim kruela kazo dil milito, reprezentita en la pikturo da Picasso. Ol esis uzita kom kampo di probi dal Legión Cóndor dil Germana Luftwaffe, kun la Duesma mondomilito en mento.

La Batalio di l'Ebro en julio e novembro di 1938 esis l'ultima intenco dil republikani por chanjar la rumbo dil milito. Kande to falis e Barcelona esis prenita dal nacionali en komenci d 1939, ol esis klara ke la milito finabis. La restanta republika frontis derrumbesis e Madrid falis en marzo 1939. La milito, kun inter 30,000 e 1,000,000 mortinti, destruktis la Duesma Hispaniana republiko e l'adhesiono di Francisco Franco kom diktatoro di Hispania. Il interdiktis la partisi di sinitro, republikani e la sindikati. La guidado dil milito esis brutala en amba parti, kun civila-masakri e militala kaptiti. Pos la milito, multa mila di republikani esis enkarcerigita en til 151,000 exekutesis inter 1939 e 1943. Mult altra republikani exilesis dum Franco-rejimo.

Franco-rejimo (1939-1975)[redaktar | edit source]

Francisco Franco Bahamonde esis chefo di Stato en rejimo di diktatoreso, konocata kom Franco-rejimo, ek 1939 til 1975.

Dum la Franco-rejimo, Hispania serchis aktive la devoludo di Gibraltar e ganis kelk apogo en l'Unioninta Nacioni. Dum la dekado di 1960, Hispania komencis posar restrikti sur Gibraltar, qua kulminis kun la fermado dil frontieri en 1969. Ne riaperus komplete til 1985. La Hispanina dominado en Marrokos finis en 1967. Malgrado la militala vinko en la MArrokana invado di 1957-1958 al Hispanana Ocidental Afrika, Hispania renoncis pokope al resto di lua kolonii. Li sendependentigis Hispaniana Ginea, qua esus Equatoriala Guinea en 1968, ed Ifni esus cedita a Marroko en 1969.

L'ultima yari dil Franco-rejimo vidis ekonomikala e politikala liberado, la konocata kom "Hispaniana miraklo", inkluinta la naskado di turistikal industrio. Franco guvernis til ilua morto la 20 di novembro 1975, kande la kontrolo esis donacita al rejulo Juan Karlos 1ma. En l'ultima monati, la Hispaniana Stato paralizesis. To esis kapitaligita dal rejulo Hassan 2ma di Marroko, qua ordonis la "VErda MArcho" en l'Ocentala Sahara, l'ultima koloniala posesioni di Hispania.

Transito al demokratio (1975-1982)[redaktar | edit source]

La Hispanana transito al demokratio o resturado dil Bourboni reperas nova ero en qua Hispania transiris ek diktatoreso di Francisco Franco til demokratala stato. Ol komencis kun la morto di Franco la 20 di novembro 1975 dume ke lua fino reperesas kun vinko di PSOE la 28 di oktobro 1982. Inter 1978 e 1982, Hispania guvernesis da Adolfo Suarez, unesma prezidisto dil guverno, en la partiso Unión de Centro DEmocrático. En 1981, okazis probo di statostroko, nommata 23-F.

La 23 di februaro Antonio Tejero, kun la membri dil Civila Gardio, entris en la Kongreso dil Diputisti, e detuvis la sesiono, ubi Leopoldo Calvo-Sotelo nombreseskis unesma ministro dil guverno. Oficiale, la statostroko frakasis pro intervenciono di Juan Carlos 1ma.

Hispania adhiris al OTAN ante ke Calvo Sotelo abandonis la guverno. Kun la politikala chanjo produketesis chanjo en socio qua donacis majoritato a social-demokratala guverno, liderita da Felipe González, qua duris quar legifantari. Hispanana socio esis extreme konservema dum Franco-rejimo, ma transito al demokratio anke komencis liberado dil valori e la kustumi dil socio.

Bibliografio[redaktar | edit source]

  • (Hispaniane) Pío Moa, Nueva historia de España : de la II Guerra Púnica al siglo XXI, Esfera de los Libros, Madrid, 2010, 903 p. (ISBN 978-84-97349-52-9)
  • (Angliane) Angel Smith, Historical dictionary of Spain, The Scarecrow press, Lanham (Md.), Toronto, Plymouth, 2009 (Shablono:2e éd.), XXXVI-745 p. (ISBN 978-0-8108-5849-7)
  • (Angliane) Barton, Simon. A History of Spain (2009) excerpt and text search
  • (Angliane) Carr, Raymond, ed. Spain: A History (2001) excerpt and text search
  • (Angliane) Casey, James. Early Modern Spain: A Social History (1999) excerpt and text search
  • (Angliane) Edwards, John. The Spain of the Catholic Monarchs 1474–1520 (2001) excerpt and text search
  • (Angliane) Esdaile, Charles J. Spain in the Liberal Age: From Constitution to Civil War, 1808–1939 (2000) excerpt and text search
  • (Angliane) Gerli, E. Michael, ed. Medieval Iberia: an encyclopedia. New York 2005. ISBN 0-415-93918-6
  • (Angliane) Kamen, Henry. Spain. A Society of Conflict (3rd ed.) London and New York: Pearson Longman 2005. ISBN
  • (Angliane) Lynch, John. The Hispanic World in Crisis and Change: 1598–1700 (1994) excerpt and text search
  • (Angliane) O'Callaghan, Joseph F. A History of Medieval Spain (1983) excerpt and text search
  • (Angliane) Payne, Stanley G. Spain: A Unique History (University of Wisconsin Press; 2011) 304 pages; history since the Visigothic era.
  • (Angliane) Philips, William D., Jr., and Carla Rahn Phillips. A Concise History of Spain (2010)
  • (Angliane) Pierson, Peter. The History of Spain (2nd ed. 2008) excerpt and text search
  • (Angliane) Shubert, Adrian. A Social History of Modern Spain (1990) excerpt and text search
  • (Angliane) Tusell, Javier. Spain: From Dictatorship to Democracy, 1939 to the Present (2007) excerpt and text search


Extera ligili[redaktar | edit source]



LocationEurope.png
Historio di Europa
Albania | Andora | Austria | Belgia | Bielorusia | Bosnia e Herzegovina | Bulgaria | Chekia | Dania | Estonia | Finlando | Francia | Germania | Grekia | Gruzia | Hispania | Hungaria | Irlando | Islando | Italia | Kroatia | Latvia | Liechtenstein | Lituania | Luxemburgia | Macedonia | Malta | Moldova | Monako | Montenegro | Nederlando | Norvegia | Polonia | Portugal | Rumania | Rusia | San Marino | Serbia | Slovakia | Slovenia | Suedia | Suisia | Ukrainia | Unionita Rejio | Vatikano
dependanta teritorii: Alando | Faero | Gibraltar | Guernsey | Jersey | Man-Insulo | Svalbard e Jan Mayen