Historio di Mongolia

De Wikipedio
Jump to navigation Jump to search
Pikturi en Mongoliana kaverni.

Homo erectus posible habitis Mongolia 800.000 yari ante nun, quankam nula fosili trovesis til nun. Utensili di petro trovesis en la regiono dil dezerto di Gobi, posible de 800.000 yari ante nun.[1] Importanta arkeologiala loki de Paleolitiko esas Khoid Tsenkheriin Agui (la norda kaverno blua) en la provinco Khovd,[2] e Tsagaan Agui (la blanka kaverno) en la provinco Bayankhongor.[3] Neolitika kolonieto trovesis en Dornod, este de Mongolia.

Pos la prehistorial epoko Mongola teritorio habitesis da nomada populi, qui delore formacis granda e povoza kunfederuri. La maxim anciena de ta populi, le Xiongnu, formacis kunfederuro sub l'imperiestro Modu Chanyu ye 209 aK. Balde li divenis granda minaco kontre la dinastio Qin, en Chinia.

Mongola imperio dum la 13ma yarcento kompare la nuna Mongolia, e la loki ube Mongola linguo parolesas til nun.

Dum la fino dil 12ma yarcento, Temujin komencis unionar Mongola tribui. En 1206 Temujin recevis la krono dil unionita rejio kun la titulo Chingiz-kano. Dum la 13ma yarcento Mongolia esis la centro di Mongola imperio, la maxim vasta imperio de la historio: dum lua maxima ampleso, l'imperio kovris cirkume 33 milion km², e havis plua kam 100 milion habitanti.

Pos la morto di Chingiz-kano, l'imperio dividesis en 4 rejii, qui preske divenis komplete nedependanta en 1259 pos la morto di Möngke Khan. La lasta imperio, l'imperio Yuan di Mongolia, kreesis da Kublai Khan en 1271 e falis en 1368.

Dum la 17ma yarcento Mandjuriani vinkis Mongoli. Mandjuriana dominaco duris dum plua kam 200 yari.

Mongolia en 1915.

Kande la dinastio Qing falis en Chinia en 1911, Mongolia deklaris su nedependanta. Ma Chinia nur vinkesis en 1921, pos la helpo di Sovietia. La Republiko Populala di Mongolia proklamesis en 1924, pos la morto di Bogd Khan, religiala chefo dil Mongoli. Dum la yari 1920ma preske 1/3 de Mongola maskula habitanti esis Budista monaki.

En 1928 Khorloogiin Choibalsan asumis la povo. Ilu komencis kolektivizuro di vend-brutari, destruktis budista monakeyi, e persekutis personi konsiderita "enemiki di la populo". En 1937 komencis politikala purgi simile a la Stalinana, qui produktis plua kam 30 000 morti.

Mongola kavalrio dum la batalio di Khalhin Gol.

En 1931 l'invado di Mandjuria da Japoniani divenis minaco a Mongolia. Tamen, pos la batalio di Khalhin Gol en 1939, Sovietiani sucesis defensar Mongolia de Japonian invado. Japoniani aceptis l'armistico e la kreado di un komiso qua definus la frontieri inter Mandjuria e Mongolia. Pos 1941 Mongolian ekonomio modifikesis por helpar Sovietia en lua milito-esforco, inkluzite financar diversa Sovietiana batalioni.

Dum la konfero di Yalta en februaro 1945 stipulis pri la partopreno di Sovietia en la milito di Pacifiko. En ek la kondicioni stipulita da Stalin esis ke Mongolia "mantenus lua stando" pos la milito, t.e. mantenar lua nedependo. En agosto 1945 Mongola trupi partoprenis en strategial atako kontre Japoniani en Mandjuria. Ye la 20ma di oktobro 1945 eventis referovoto en Chinia pri la nedependo di Mongolia. L'ideo pri nedependo vinkis, e Chinia aceptis agnoskar ol. Pos la kreado di la Populala Republiko di Chinia la du landi agnoskis su rispektive, ye la 6ma di oktobro 1949

Ye la 26ma di januaro 1952 Yumjaagiin Tsedenbal asumis povo. Ilu kondamnis la personaleso-kulto a Choibalsan. Mongolia duris proxim politikala a Sovietia pos la Chinia-Sovietiana rupteso dum la yari 1950ma. En 1980 cirkum 55 000 Sovietiana soldati restis en Mongolia. Dum lua vizito a Moskva en 1984 Tsendenbal subisis severa malado, e rapide Mongoliana parlamento remplasis ilu da Jambyn Batmönkh.

Perestroika e glasnost komencita da Mihail Gorbachov en Sovietia rapide afektis Mongolia. Unesma protesti pri demokratio komencis ye la 10ma di decembro 1989 ed ye la 9ma di marto 1990 komunista guvernerio renuncis. En julio sam yaro eventis elekti, e la partisi dil opozantaro obtenis majoritato en la parlamento. En 1992 la lando adoptis nova konstituco e supresis "Populala Republiko" de lua nomo. En 1993, unesmafoye ne-komunista partisi vinkis prezidantal elekto, ed en 1996 li anke vinkis parlamentala elekti. En 2004 la partiso Demokratiala, la Partiso di la Volunto dil Populo e la Partiso di la Patrio formacis koalisuro por guvernar.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. Хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажлын ололт амжилт, Institute of Mongolian Archaeology
  2. Eleanora Novgorodova, Archäologische Funde, Ausgrabungsstätten und Skulpturen, in Mongolen (catalogue), pp. 14-20
  3. Davaadorzhiĭn Ganbold, Da Haliun - Facts about Mongolia, p.34