Historio di Mongolia

De Wikipedio
Irez a navigado Irez a serchilo
Pikturi en Mongoliana kaverni.

Homo erectus posible habitis Mongolia cirkume 850.000 yari ante nun,[1] quankam nula fosili trovesis til nun. Petra utensili trovesis en la dezerto Gobi, posible de 800.000 yari ante nun.[2] La moderna homi arivis en la regiono cirkume 40 mil yari ante num, dum la Supra Paleolitiko. La kaverno Khoit Tsenkheriin Agui ("la norda kaverno blua"), en la provinco Khovd,[3] e Tsagaan Agui (la blanka kaverno) en la provinco Bayankhongor, montras pikturi pri mamuti, kameli ed altra animali.[4] Neolitika kolonieto trovesis en Dornod, este de Mongolia.

Pos la prehistorial epoko Mongola teritorio habitesis da nomada populi, qui delore formacis granda e povoza kunfederuri. La maxim anciena de ta populi, le Xiongnu, formacis kunfederuro sub l'imperiestro Modu Chanyu ye 209 aK. Balde li divenis granda minaco kontre la dinastio Qin, en Chinia.

Mongola imperio dum la 13ma yarcento kompare nuna Mongolia e la loki ube Mongola linguo parolesas til nun.

Dum la fino dil 12ma yarcento, Temujin komencis unionar Mongola tribui. En 1206 Temujin recevis la krono dil unionita rejio kun la titulo Chingiz-kano. Dum la 13ma yarcento Mongolia esis la centro di Mongola imperio, la maxim vasta imperio di la historio: dum lua maxima ampleso, l'imperio kovris cirkume 33 milion km², e havis plu kam 100 milion habitanti.

Pos la morto di Chingiz-kano, l'imperio dividesis en 4 rejii, qui preske divenis komplete nedependanta en 1259 pos la morto di Möngke Khan. La lasta imperio, l'imperio Yuan di Mongolia, kreesis da Kublai Khan en 1271 e falis en 1368.

Dum la 17ma yarcento Mandjuriani vinkis Mongoli. La Mandjuriana dominaco duris dum plu kam 200 yari.

Mongolia en 1915.

Kande la dinastio Qing falis en Chinia en 1911, Mongolia deklaris su nedependanta. Tamen Chinia vinkesis erste en 1921, pos la helpo da Sovietia a Mongoli. En 1924 proklamesis la Popul-Republiko Mongolia, pos la morto di Bogd Khan, religiala chefo dil Mongoli. Dum la yari 1920a, preske 1/3 de Mongola maskula habitanti esis Buddhista monaki.

En 1928, Khorloogiin Choibalsan asumis la povo. Ilu komencis kolektivizo di vend-brutari, destruktis Buddhista monakeyi, e persekutis personi judikata kom "enemiki di la populo". En 1937 komencis politikala purgi simile a la Stalinana, qui produktis plu kam 30 000 morti.

Mongola kavalrio dum la batalio di Khalhin Gol.

En 1931 l'invado di Mandjuria da Japoniani divenis minaco a Mongolia. Tamen, pos la batalio di Khalhin Gol en 1939, Sovietiani sucesis defensar Mongolia de Japonian invado. Japoniani aceptis l'armistico e la kreo di komiso qua definus la frontieri inter Mandjuria e Mongolia. Pos 1941 Mongolian ekonomio modifikesis por helpar Sovietia en lua milito-esforco, inkluzite financar diversa Sovietiana batalioni.

La konfero di Yalta en februaro 1945 stipulis pri la partopreno di Sovietia en la milito di Pacifiko. Un ek la kondicioni stipulita da Stalin esis la "manteno di la stando di Mongolia" pos la milito, t.e. manteno di sua nedependo. En agosto 1945, Mongola trupi partoprenis en strategial atako kontre Japoniani en Mandjuria. Ye la 20ma di oktobro 1945 eventis plebicito en la Republiko Chinia pri la nedependo di Mongolia. L'ideo pri nedependo vinkis, e Chinia aceptis agnoskar ol. Pos la kreado di la Popul-Republiko Chinia la du landi agnoskis l'una l'altra, ye la 6ma di oktobro 1949.

Ye la 26ma di januaro 1952 Yumjaagiin Tsedenbal asumis la povo. Ilu kondamnis la personaleso-kulto a Choibalsan. Mongolia restis proxim politikale a Sovietia pos la rupteso China-Sovietiana dum la yari 1950a. En 1980, cirkume 55 000 Sovietiana soldati restis en Mongolia. Dum lua vizito a Moskva en 1984, Tsendenbal grave maladeskis, e la Mongola parlamento rapide remplasigis ilu per Jambyn Batmönkh.

Perestroika e glasnost komencita da Mihail Gorbachov en Sovietia rapide afektis Mongolia. L'unesma protesti pri demokratio komencis ye la 10ma di decembro 1989, ed ye la 9ma di marto 1990 la komunista guvernerio renuncis. En julio di la sama yaro eventis elekti, e la partisi dil opozantaro obtenis majoritato en la parlamento. En 1992 la lando adoptis nova konstituco e supresis "Popul-Republiko" de lua nomo. En 1993, unesmafoye ne-komunista partisi vinkis l'elekto prezidantala, ed en 1996 li anke vinkis parlamentala elekti. En 2004 la partiso Demokrata, la Partiso di la Volunto dil Populo e la Partiso di la Patrio formacis koalisuro por guvernar. En 2009, Tsakhiagiin Elbegdorj, kandidato a la prezidanteso dil partiso Demokrata, vinkis lora prezidanto Nambaryn Enkhbayar.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. Хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажлын ололт амжилт. Institute of Mongolian Archaeology. URL vidita ye la 28ma di junio 2013.
  2. Хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажлын ололт амжилт, Institute of Mongolian Archaeology
  3. Eleanora Novgorodova, Archäologische Funde, Ausgrabungsstätten und Skulpturen, in Mongolen (catalogue), pp. 14-20
  4. Davaadorzhiĭn Ganbold, Da Haliun - Facts about Mongolia, p.34