Historio di Mongolia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Pikti en Mongoliana kaverni.

Homo erectus posible habitis Mongolia 800,000 yari ante nun, quankam nula fosili trovesis til nun. Utensili di petro trovesis en la regiono di Gobi-dezerto, posible de 800,000 yari ante nun.[1] Importanta arkeologiala loki de Paleolitiko esas Khoid Tsenkheriin Agui (la norda kaverno blua) en la provinco Khovd,[2] e Tsagaan Agui (la blanka kaverno) en la provinco Bayankhongor.[3] Neolitika kolonieto trovesis en Dornod, este de Mongolia.

L'oranjea lineo reprezentas Mongola imperio dum la 13ma yarcento, e la reda makuli reprezentas nuna regioni ube Mongoliana linguo parolesas.

Depos prehistorio Mongoliana teritorio habitesis da nomada populi qui, delore, formacis granda konfederuri qui ganis evidenteso. La maxim anciena de ta populi, le Xiongnu, formacis konfederuro sub l'imperiestro Modu Chanyu en 209 aK. Balde li divenis granda minaco kontre Qin-dinastio en Chinia.

Dum la fino dil 12ma yarcento, Temujin komencis unionar Mongola tribui. En 1206 Temujin recevis la krono di rejio unionita kun titulo di Chingiz-kano. Dum 13ma yarcento Mongolia esis la centro di Mongola imperio, la maxim granda imperio di la historio en extenso: dum lua maxima extenso, l'imperio kovris cirkum 33 milion km², e havis plu kam 100 milion habitanti.

Pos la morto di Chingiz-kano, l'imperio dividesis en 4 rejii, qua preske divenis komplete nedependanta en 1259, kun la morto di Möngke Khan. Lasta mongola imperio, Yuan Mongola Imperio, kreita en 1271 da Kublai Khan, falis en 1368.

mandjurii vinkis Mongoli en 17ma yarcento. La mandjura dominacajo duris plu kam 200 yari.

Mongolia en 1915.

Kande Qing dinastio falis en Chinia en 1911, Mongolia deklaris su nedependanta. Ma Chinia nur vinkesis en 1921, pos la helpo di Sovietia. Populala Republiko di Mongolia proklamesis en 1924, pos la morto di Bogd Khan, religiala chefo di mongoli. Dum 1920a yari, preske 1/3 di Mongoliana maskula habitanti esis budista monaki.

En 1928 marshalo Khorloogiin Choibalsan asumis povo. Il komencis kolektivizuro di vend-brutari, destruktis budista monakeyi, e persekutis personi konsiderita "enemiki di la populo". Politikala purgi simila a Stalinana komencis en 1937 e rezultis plu kam 30,000 morti.

En 1931 l'invado di Mandjuria da Japoniani divenis minaco a Mongolia. Tamen en la batalii di Halkin-Gol en 1939 Sovietiani sucesoze defensis Mongolia de Japonian invado. Japoniani aceptis l'armistico e la kreado di un komiso qua definus la frontieri inter Mandjuria e Mongolia. Pos 1941 Mongolian ekonomio modifikesis por helpar Sovietia en lua milito-esforco, inkluzite financar diversa Sovietiana batalioni.

Dum Yalta-konfero en februaro 1945 stipulis pri la partopreno di Sovietia en la milito en Pacifiko. Un di la kondicioni stipulita da Stalin esis ke Mongolia "mantenus lua stando" pos la milito, c.e. mantenar lua nedependo. En agosto 1945 Mongoliana trupi partoprenis en strategial atako kontre Japoniani en Mandjuria. La 20ma di oktobro sam yaro eventis refer-voto en Chinia pri la nedependo di Mongolia. L'ideo di nedependo vinkis, e Chinia aceptis agnoskar ol. Pos l'estabileso di Populala Republiko di Chinia la du landi agnoskis su rispektive, en 6 di oktobro 1949.

La 26ma di januaro 1952 Yumjaagiin Tsedenbal asumis povo. Ilu kondamnis la personaleso-kulto a Choibalsan. Mongolia kontinuis proxim politikala a Sovietia pos la Chinia-Sovietiana rupteso dum la 1950a yari. En 1980 cirkum 55,000 Sovietiana soldati restis en Mongolia. Dum lia vizito a Moskva en 1984 Tsendenbal sufris severa morbo, e rapide Mongoliana parlamento remplasis il da Jambyn Batmönkh.

Perestroika e glasnost komencita da Mihail Gorbachov en Sovietia rapide afektis Mongolia. Unesma protesti pri demokratio komencis la 10ma di decembro 1989 e la 9ma di marto 1990 komunista guvernerio renuncis. En julio sam yaro eventis elekti, ed l'opozanta partisi obtenis majoritato en la parlamento. En 1992 lando adoptis nova konstituco e supresis "Populala Republiko" de la nomo di lando. En 1993 unesma-foye ne-komunista partisi vinkis un elekto.

Referi[redaktar | edit source]

  1. Хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажлын ололт амжилт, Institute of Mongolian Archaeology
  2. Eleanora Novgorodova, Archäologische Funde, Ausgrabungsstätten und Skulpturen, in Mongolen (catalogue), pp. 14-20
  3. Davaadorzhiĭn Ganbold, Da Haliun – Facts about Mongolia, p.34