Historio di Mongolia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
L'oranjea lineo reprezentas Mongola imperio dum la 13ma yarcento, e la reda makuli reprezentas nuna regioni ube Mongoliana linguo parolesas.

Homo erectus ja habitis Mongolia 850,000 yari ante nun. Depos prehistoriala tempi Mongoliana teritorio habitesis da nomada populi qui, delore, formacis granda konfederuri qui ganis evidenteso. La maxim anciena de ta populi, le Xiongnu, formacis konfederuro sub l'imperiestro Modu Chanyu ye 209 aK. Balde li divenis granda minaco kontre Qin dinastio en Chinia.

Dum la fino di la 12ma yarcento, Temujin komencis unionar Mongola tribui. En 1206 Temujin recevis la krono di rejio unionita kun titulo di Chingiz-kano. Dum 13ma yarcento Mongolia esis la centro di Mongola imperio, la maxim granda imperio di la historio en extenso: dum lua maxima extenso, l'imperio kovris cirkum 33 milion km², e havis plu kam 100 milion habitanti.

Pos la morto di Chingiz-kano, l'imperio dividesis en 4 rejii, qua preske divenis komplete nedependanta en 1259, kun la morto di Möngke Khan. Lasta mongola imperio, Yuan Mongola Imperio, kreita en 1271 da Kublai Khan, falis en 1368.

mandjurii vinkis Mongoli en 17ma yarcento. La mandjura dominacajo duris plu kam 200 yari.

Kande Qing dinastio falis en Chinia en 1911, Mongolia deklaris su nedependanta. Ma Chinia nur vinkesis en 1921, pos la helpo di Sovietia. Populala Republiko di Mongolia proklamesis en 1924, pos la morto di Bogd Khan, religiala chefo di mongoli. Dum 1920a yari, preske 1/3 di Mongoliana maskula habitanti esis budista monaki.

En 1928 Khorloogiin Choibalsan asumis povo. Il komencis kolektivizuro di vend-brutari, destruktis budista monakeyi, e persekutis personi konsiderita "enemiki di la populo". Politikala purgi simila a Stalinana komencis en 1937 e rezultis plu kam 30,000 morti. En 1931 l'invado di Mandjuria da Japoniani divenis minaco a Mongolia. Tamen, en 1939 Sovietani sucesoze defendis Mongolia de Japonian invado.

En agosto 1945 Mongoliana trupi partoprenis en strategial atako kontre Japoniani en Mandjuria. En 20 di oktobro 1945 okuris refer-voto en Chinia pri la nedependo di Mongolia. L'ideo di nedependo vinkis, e Chinia aceptis agnoskar ol. Pos l'estabileso di Populala Republiko di Chinia la du landi agnoskis su rispektive, en 6 di oktobro 1949.

Ye la 26ma di januaro 1952 Yumjaagiin Tsedenbal asumis povo. Il kondemnis la personaleso-kulto a Choibalsan. Mongolia kontinuis proxim politikala a Sovietia pos la Chinia-Sovieta rupteso dum la 1950a yari. En 1980 on existis cirkum 55,000 sovietana soldati en Mongolia. Dum lia vizito a Moskva en 1984 Tsendenbal sufris severa morbo, e rapide Mongoliana parlamento substitucis il da Jambyn Batmönkh.

Perestroika e glasnost komencita da Mihail Gorbachov en Sovietia rapide afektis Mongolia. Unesma protesti pri demokratio komencis en 10 di decembro 1989 ed en 9 di marto 1990 komunista guvernerio renuncis. En julio sam yaro okuris elekti, ed opozantara partisi ganis la majoritato en parlamento. En 1992 lando adoptis nova konstituco e supresis "Populala Republiko" de la nomo di lando. En 1993 por l'unesma foyo ne-komunista partisi vinkis un elekto.