Historio di Turkia

Homi habitas Turkia, nome la peninsulo Anatolia, adminime de paleolitiko. Ol esas un ek la maxim anciena regioni durante habitata del mondo. Neolitika kolonieti, exemple Çatal Höyük, Çayönü e Nevalı Çori, esas un ek la maxim anciena kolonieti del Homo sapiens en tota mondo. En Göbekli Tepe, proxim la frontiero kun Siria, jacas la maxim anciena strukturi monumentala konocata de la mondo, konsistanta ek santuario konstruktita inter 9600 e 8200 yari ante Kristo. La maxim anciena restaji dil urbo Troya datizesis de 4500 aK.

De 2500 ak til 2000 aK, dum bronz-epoko, le Hatti (anke konocata kom Hititi, populo qua parolis Indo-Europana linguo) e le Huriti esis la precipua civilizuri. Hititi establisis lia chef-urbo en Hattusa, e dominacis central Azia de 1700 aK til 1200 aK. Diferanta del Asiriani ed Akadiani, qui okupis nur mikra teritorii en la periferio di la peninsulo, le Hatti koloniigis e dominacis vasta regioni doplanda til la krulo di lia imperio, pos serio di ataki de tale nomizita "populi de la maro". Pos la krulo dil imperio Hittita aparis diversa lokala stati, exemple Frigia, Lidia e rejio Urartu. Frigiani parolis Indoeuropana linguo, proxima a Greka linguo. Cirkume 1200 aK, Greki komencis koloniigar la litoro di Anatolia, e fondis urbi Miletus, Efesus, Smyrna (nun İzmir) e Bizanco (pose Konstantinoplo e nun Istanbul).

Dum la 4ma yarcento aK, la regiono enkorpigesis a Persian imperio. Persa dominaco finis kande Alexandros la Magna konquestis la regiono inter 334 aK e 330 aK, e komencis Helenala epoko. Dum la 2ma yarcento aK, Romani konquestis la regiono. Sub Romana dominaco, Anatolia konocis prospereso. En 324, Romana imperiestro Konstantinus la 1ma selektis Bizanco kom chef-urbo di Romana imperio. Kun la definitiva divido di Romana imperio en 395, Bizanco divenis chef-urbo di Estala Romana imperio, pose Bizancana Imperio. Ca imperio guvernis granda parto di Turka teritorio til finir Mezepoko, e prezervis Greka kulturo e kristana religio en la regiono.

La frontieri dil imperio variis dum diversa cikli di konquesti, dekadi e rikonquesti. Dum la regno di Justinianus la 1ma, de 527 til 565, l'imperio atingis sua maxima expanso pos la falio di Westala Romana imperio. Bizancani konquestis rikonquestis multa teritorii en Afrika ed Italia, inkluzite Roma. Pos milito inter Bizancani e Sasanid, de 602 til 628, la resursi dil imperio exhaustesis. Bizancana kontrolo sur la penisulo komencis minacesar dum la 7ma yarcento, kande komencis l'expanso di Araba imperio. Tamen, dum la 9ma yarcento, Bizancani rikonquestis la regiono ed expansis adeste, til la nuna Armenia e Siria. En 1037 aparis imperio Seljuk, establisita da populi Turka e Persa di religio Mohamedana. Ca imperio kreskis, e til 1092 konquestis granda parto di la nuna Aziana Turkia. En 1243, Mongoli vinkis Seljuki, e l'imperio Seljuk komencis disintegrigar en princieti. Un ek ca princieti, guvernita da Osman la 1ma Gazi evolucionis, dum la sequanta 200 yari, til divenir Otoman imperio.

En 1453, Otomani finis lia konquesto di Bizancana Imperio, kande li kaptis Bizancana chefurbo, Konstantinoplo. Pose, li duris lia expanso tra la Balkani, la nordo di Afrika e Proxim-Oriento.

Precipua artiklo: Otoman imperio

Ye la 24ma di julio 1923, signatesis la kontrato di Lausanne. Segun ol, la nuna frontiero inter Turkia, Grekia e Bulgaria agnoskesis, e la postulo di Turkia pri kontrolo di Chipro finis. Turkia ratifikis la kontrato ye la 23ma di agosto sam yaro.

Ye la 23ma di oktobro 1923 Mustafa Kemal Atatürk proklamis la republiko di Turkia, qua sucedis Otoman imperio. Atatürk divenis lua unesma prezidanto, adoptis radikala reformi e transformis lando en laika stato.

Dum la duesma mondomilito Turkia restis neutrala, ma ye la 23ma di februaro 1945 ol deklaris milito kontre nacional-socialista Germania, kom simbolala gesto. Anke en 1945 ol signatis la charto di fondeso di Unionita Nacioni^[1]. Desfacilesi afrontita da Grekia pos milito kontre komunista revolto, e Sovietiana demandi por instalar militarala bazi en Turka stretaji instigis Usana prezidanto Harry Truman por furnisar ekonomiala e militarala helpo a Turkia e Grekia^[2].

Pos partoprenir la milito di Korea, Turkia eniris NATO en 1952. En 1974, la lando invadis Chipro, e non yari pose ol helpis la kreado di Turka republiko di Norda Chipro. Dum lua recenta historio, Turkia subisis militarala stato-stroki en 1960, 1971, 1980 e 1997^[3]. En 1984 Kurda grupo PKK komencis revolto kontre Turka guvernerio pri la nedependo di Kurdistan. Til nun, plu kam 40.000 personi mortis konseque de la konflikto.