Historio di Sri-Lanka

De Wikipedio
Jump to navigation Jump to search
La "ponto di Adam" vidita de l'aero.

Sri-Lanka ja habitesis dum paleolitiko, adminime 125 000 yari ante nun. Arkeologiisti kredas ke kelka restaji deskovrita de ta periodo semblas restaji deskovrita en sudal India. Til cirkume 7 000 yari ante nun Sri-Lanka unionabis kun la kontinento per streta "terala ponto", konocita kom "la ponto di Adam" o "ponto di Rama" (Angle: Adam's Bridge, Tamil: Irāmar pālam, Sanskrite: rāmasetu). Ta "ponto" ruptesis komplete en 1480 per un ciklono.

L'unesma habitanti posible esis l'ancestri de la populo Veda, qua nune esas cirkume 2 500 personi e vivas en la lando. Linguisti trovis relati inter Sinhalana linguo e la lingui parolata en Sindh e Gujarat.

12-metra statuo di Budo, de la 4ma yarcento.

Budismo introduktesis en Sri-Lanka dum la 3ma yarcento aK. Dum la Mezepoko la rejio Anuradhapura invadesis dal rejo Raja Raja Chola la 1ma, de sudal India. La invado forcis la rejo Mahinda la 5ma fugar vers la sudo di nuna Sri Lanka.

Ceylon esis l'unesma Aziana rejio guvernita da un rejino, Anula de Anuradhapura, qua regnis de 47 aK til 42 aK. L'insulo esis importanta exportacero di cinamo dum la historio, e mantenis komercala relati kun Roman imperio.

Sri-Lanka dum la yari 1520ma.

En 1505, Portugalani komandita da Lourenço de Almeida desembarkis en l'insulo. Dum ta epoko, existis 3 rejii en l'insulo: Kandy centre, Kotte weste, ed Yarlpanam (Angle: Jaffna) norde. En 1517, Portugalani konstruktis fuorto an la portuala urbo Colombo, e gradope prenis kontrolo di la litoro. En 1592, pos yardeki di lukti kontre la Portugalani, la rejulo Vimaladharmasuriya la 1ma movis la chef-urbo de lua regio a Kandy, fore la litoro. En 1619 la rejio di Jaffna desaparis, pos atako da la Portugalani.

Mapo pri Kandy en 1815.

Britaniani okupis Nederlandan avanposteni an la litoro en 1796. En 1802 Sri-Lanka divenis kolonio di la Britaniana krono, direte administrita da Britaniana guvernerio. Unionita Rejio fine anexis la rejio di Kandy en 1815.

Britaniani establisis plantacerii di cinamo, sukrokano, kafeo, indigo, e pose teo e kauchuko. Li anke adportis granda quanto di laboristi de Tamil Nadu. L'urbo Colombo divenis la centro di Britanian administrado.

Unesma parlamento pos la nedependo.

Pos la Duesma mondomilito, Unionita Rejio gradope preparis Ceylon por lua nedependo. En 14 di oktobro 1947 kreesis l'ofico di chefa ministro di Ceylon. Lando divenis nedependanta de Unionita Rejio ye la 2ma di februaro 1948. Don Stephen Senanayake divenis l'unesma chefa ministro di la lando, dum ke la rejo di Anglia duris esar la chefo di stato.

En 1972 Ceylon divenis republiko e adoptis lua nuna nomo, Sri-Lanka. En 1977, Junius Richard Jayewardene elektesis prezidanto di la lando ed asumis povo la sequanta yaro, ye la 4ma di februaro. Dum la guvernisteso di Jayawardene, la lando adoptis nova konstituco, ekonomio di merkato, e l'exekutiva povo pluforteskis. En 1983 komencis l'interna milito di Sri Lanka, qua duris dum 30 yari. La milito opozis la politikala grupo "Tigri di la Libereso de Tamil Eelam" (TLTE), qua militis por la nedependo di la regiono Tamil Eelam, habitita da la minoritala populo Tamil, kontre la centrala guverno di Sri Lanka. Kande la negocii pri paco komencis en 2002, la TLTE kontrolabis cirkume 15 000 km² de la teritorio di Sri-Lanka. En 2006 la guverno lansis granda kontre-atako ed ye la 16ma di mayo 2009 lore prezidanto Mahinda Rajapaksa anuncis ke la guverno vinkabis la rebeli. La milito deklaresis finita ye la 18ma di mayo 2009[1], ed on kalkulas ke 60.000 til 100.000 personi mortis pro la milito.

L'ondego di decembro 2004 produktis plu kam 35 mil morti en Sri-Lanka.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. (18 di mayo 2009) LTTE defeated; Sri Lanka liberated from terror. Ministry of Defence. URL vidita ye la 18 di mayo 2009.