Bruxel

De Wikipedio
(Ridirektita de Bruxelles)
Jump to navigation Jump to search
Bruxel
TE-Collage Brussels.png
Kelk imaji pri Bruxel
Drapeau ville de Bruxelles.png Greater coat of arms of the City of Brussels.svg
Standardo di Bruxel Blazono di Bruxel
Lando: Flag of Belgium.svg Belgia
Informo:
Latitudo: 50º51'48" N
Longitudo: 4º21'09" E
Altitudo: 13 m
Surfaco: 32.61 km²
Habitanti: 166 497 (2013)
Denseso di habitantaro: 5 100 hab./km²
Horala zono: UTC+1
(UTC+2 dum la somero)
Urbestro: Yvan Mayeur (PS)
Mapo:
Mapo di Bruxel
Oficala retosituo:
http://www.brussels.irisnet.be
L'historiala centro di Bruxel.

Bruxel (France: Bruxelles, Germane:Brüssel, Nederlandane: Brussel) esas chef-urbo e maxim populizita urbo di Belgia, e centro di la regiono di Bruxel-chefurbo, konsistanta ek 19 komoni. Ol anke esas chef-urbo por la du komunesi di Belgia, la Franca e la Flandriana. Lua regiono, nomizita Regiono Bruxel-chef-urbo havas entote 161,38 km² e 1 175 173 habitanti en 2017.

L'urbo havas tri prestijoza publika universitati: la Libera Universitato di Bruxel fondesis en 1834 ed esas Franca-parolanta; l'universitato Vrije Universiteit fondesis dum la sama yaro, ed esas Nederlandana-parolanta; fine la Erasmushogeschool (universitatala kolegio Erasmus) kreesis en 1995, ed esas Nederlandana-parolanta.

Nune Bruxel esas la sideyo dil Europana Uniono, kun 22 000 funcioneri, do esas fakte la politikala "chef-urbo" di la Uniono. La parlamento di Belgia e la kastelo Laeken (oficala domo dil rejulo) jacas en la urbo.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

L'origino dil nomo posible esas la vorto en anciena Germana linguo Broekzele o Broeksel quo signifikas "marsho" (broek) e "hemo" (zele / sel), o "hemo en la marsho".[1] L'origino dil urbo esis chapelo konstruktita da Santa Gaugericus cirkum la yaro 580 sur marshoza insulo an rivero Senne.[2] Santa Vindicianus, episkopo di Cambrai, mencionis unesmafoye la loko nomizita "Brosella" en 695,[3] kande ol esis nur un vilajeto.

L'urbo-domo sur la Grand-Place di Bruxel.

Dum la 13ma yarcento konstruktesis l'unesma murego dil urbo. Ye la 17ma di agosto 1356 Bruxel okupesis dal komtio di Flandria, ma la 24ma di oktobro ol riokupesis dal dukio di Brabant.

Ye la 10ma di marto 1585 Hispana trupi komandita da Alessandro Farnese okupis l'urbo, pos asiejar ol dum plua kam 1 yaro. Dum la Non-yara milito (1688 til 1697) Bruxel subisis bombardi da Franca trupi de la 13ma til la 15ma di agosto 1695. Cirkume 4.000 edifici - 1/3 del urbo - destruktesis pro la bombardo e pro la sequinta incendio, inkluzite la Granda Placo (Grand Place). La rikonstrukturo modifikis profunde l'urbo e multa modifiki de ta epoko duras videbla nun.

Franci kaptis l'urbo en 1746 ma Austriani rikaptis ol tri yari pose. L'urbo restis en la manui di Austri til 1795, kande Sudal Nederlando okupesis dal Franci. Bruxel divenis chef-urbo dil Franca departmento Dyle til 1815, kande ol unionesis a l'Unionita Rejio di Nederlando. L'anciena departmento Dyle divenis la provinco di Sudal Brabant, kun Bruxel kom lua chef-urbo.

Dum la 19ma yarcento la habitantaro kreskis de 80.000 til 625.000 en l'urbo e la vicina komoni. La marshoza regiono Senne/Zenne, este del urbo, divenis serioze nesalubra, e de 1867 til 1871 lor urbestro Jules Anspach imperis lua dreno. L'avenuo Louise inauguresis en 1847, lua Borso inauguresis en 1873, e la Judiciala Palaco inauguresis en 1883.

Germana kavalrio paradas en Bruxel pos l'invado, en 1940.

Dum l'unesma mondomilito Bruxel okupesis dal Germana trupi, ma li ne domajis multe ol. En 1927 l'urbo gastigis la Konfero Solvay pri Fiziko e Kemio, ed en 1935 eventis internaciona expozo en l'urbo. Dum la duesma mondomilito l'urbo itere okupesis dal Germani, e subisis plua domaji kam la del unesma mondomilito, til ke la Westala Federiti liberigis ol, ye la 3ma di septembro 1944. L'aeroportuo di Bruxel, an l'urbo Zaventem, konstruktesis dal Germani en 1940.

Pos la milito, l'urbo modernigesis profunde. En 1952 kompleteskis la ferovoyala konekto Nordo-Sudo, e lua unesma lineo di tramveturo inauguresis en 1969. Ante, en 1958, l'urbo gastigis l'Expo 58, L'Internaciona ed Universala Expozo di Bruxel. En 1976 inauguresis lua unesma lineo di urbala ferovoyo. Fine, de la yari 1960ma til nun l'urbo divenis fakte la "neformala chef-urbo" unesme dil Europana Komuneso Ekonomiala e pose dil Europana Uniono.

En 1989, pos modifiko en la konstituco di Belgia aprobita en 1988, kreesis la regiono "Bruxel chef-urbo", konsistanta ek 19 komoni, inkluzite Bruxel propre (Bruxelles-Ville). Ol havas bilinguala stando ed esas un ek la tri federala regioni de Belgia, esante l'altra du Flandria e Walonia. Ol indikesis Chef-urbo Europana di la Kulturo en 2000. En 2014 ol gastigis la 40ma renkontro dil G7.

Ye la 22ma di marto 2016 eventis tri koordinata atenti - du en l'aeroportuo ed un en la staciono Maalbeek/Maelbeek dil urbala ferovoyo - qui produktis 35 morti (di qui 3 esis la suocidinta teroristi) e plua kam 300 plusa homi vundita. L'Islamana Stato asumis l'autoreso dil ataki.[4]

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Palaco Luxembourg e l'Europana Parlamento
Granda Placo (Grand Place) kun florala tapiso.

Bruxel jacas an la nordala-centrala parto di Belgia, e distas 110 km de la litoro e 180km de la sudala extremo di la lando. Ol jacas an la centro di la planajo di Brabant, cirkume 45 km sude de Antwerpen (en Flandria) e 50 km norde de Charleroi (en Walonia). Lua mezavalora altitudo esas 57 metri. La centrala bulvari del urbo jacas 15 metri adsur la maro.

Du navigebla kanali trairas Bruxel: la kanalo Bruxel-Charleroi, e la Marala Kanalo Bruxel-Scheldt, qua ligas l'urbo a la fluvio Scheldt.

Segun la klimatala klasifikuro di Köppen, Bruxel havas oceanala klimato (Cfb). Segun statistiki kolektita dum 100 yari, pluvas mezavalore 200 dii per yaro en l'urbo, la 2ma maxim granda pluvozeso inter l'Europana chef-urbi, pos Dublin. La mezavalora pluvozeso yarala esas 850 mm, ed ofte eventas forta tempesti. Nivo esas rara, ed eventas admaxime 24 dii per yaro.

Rejala Palaco, en Bruxel.
Rejala Palaco, en Bruxel.

Transporto[redaktar | redaktar fonto]

Treno dil metroo di Bruxel.
Treno ICE ligas Bruxel ad Amsterdam.

La metroo di Bruxel inauguresis ye la 20ma di septembro 1976. Nune ol konsistas ek quar linei di metroo kun entote 39,9 km e 59 stacioni, e 3 linei di premetroo*, kun entote 55,7 km e 69 stacioni. La sistemo di tramveturi di Bruxel havas entote 141,1 km e 20 itinerarii, di qui 3 itinerarii konsideresas premetroo*. Existas anke 50 jornala itinerarii e 11 noktala itinerarii por l'autobusi.

L'urbo havas du aeroportui: l'aeroportuo di Bruxel distas 12 km norde del urbo, e recevis plua kam 24 milion pasajeri en 2017, esante la 23ma maxim okupata aeroportuo de Europa. L'aeroportuo Bruxel Sude-Charleroi distas 46 km sude de Bruxel, e recevis 7 303 720 pasajeri en 2016, esante la 2ma maxim granda de la lando.

Pri la ferovoyala transporto, tri stacioni (Bruxel Sudala, Bruxel Centrala e Bruxel Nordala) jacas inter la maxim okupita de Europa. Moderna treni di granda rapideso ligas Bruxel a London (tra l'Eurotunelo en 1 horo e 51 minuti), Amsterdam (treni Thalys ed Intercity), Paris, Köln e Frankfurt.

L'Europana chosei E40, E411 ed E19 ligas Bruxel ad altra regioni de la lando ed altra regioni di Europa.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. Geert van Istendael Arm Brussel, uitgeverij Atlas
  2. Brussels History. City-data.com. URL vidita ye la 5ma di julio 2009.
  3. Jean Baptiste D'Hane, François Huet, P.A. Lenz, H.G. Moke (1837) - Nouvelles archives historiques, philosophiques, et littéraires - . Nouvelles archives historiques, philosophiques, et littéraires (en Franca). (Gent) C. Annoot- Braeckman. En la Franca
  4. Another bomb found in Brussels after attacks kill at least 34; Islamic State claims responsibility.
Chef-urbi di Europana landi

Amsterdam · Andorra la Vella · Athina · Belgrade  · Berlin · Bern · Bratislava · Bruxel · Budapest · Bucarest · Dublin · Helsinki · Kiev · Chisinau · København · Lisboa · Ljubljana · London · Luxemburg · Madrid · Minsk · Monako · Moskva · Nikosia · Oslo · Paris · Podgorica · Praha  · Reykjavík · Riga · Roma · San-Marino · Sarajevo · Skopje  · Sofiya · Stockholm · Tallinn · Tbilisi · Tirane · Vaduz · Valletta  · Warszawa · Vatikano · Wien · Vilnius · Yerevan · Zagreb