Bahia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Bahia
Bandeira da Bahia.svg Brasão do estado da Bahia.svg
Chef-urbo Salvador
Maxim granda urbo Salvador
Brazil State Bahia.svg
Totala surfaco 567,295 km²
Habitanti
Denseso di habitantaro
15,203,934 (2015)
26.92 hab./km²
Guberniestro Rui Costa (PT)
Posto-kodal abreviuro BA
Horala zono UTC-3
(ne chanjesas dum somero)
KLP (yaro) R$ 159 869 milioni (2012)
Reto www.ba.gov.br

Bahia esas la maxim vasta stato de Nord-Estala regiono di Brazilia. Lua vicina stati esas:

Bazala fakti pri Bahia.

Historio[redaktar | edit source]

Pedro Álvares Cabral desembarkas en Bahia.

Quankam la polemiki, Brazilia oficale deskovresis dal Portugalano Pedro Álvares Cabral ye la 22ma di aprilo 1500. Cabral arivis en la regiono di Porto Seguro, sude de nuna Bahia, precize en la regiono di Coroa Vermelha, ube l'unesma meso katolika en Braziliana landi eventis. Kande Portugalani komencis explorar la nova teritorio li deskovris l'arboro pau brasil, di qua extraktesis reda tinto multe evaluita en Europa. Ta richeso anke atraktis kontrabandisti, specale Franci.

Brazilia en 1534, dividita en kapitanii.

Braziliana koloniigo oficale komencis en 1530 kande la sistemo di heredala kapitanii kreesis, ma fakte developis pos 1549 kun la fondo di Salvador, qua divenis l'unesma chef-urbo di Brazilia e nune esas la chef-urbo dil stato. Salvador fondesis da Tomé de Sousa, e divenis chef-urbo di Brazilia til 1763, kande la Markezo de Pombal transferis la chef-urbo vers Rio de Janeiro.

Dum la 17ma yarcento Nederlandani atakis Bahia dum l'administrado di Diogo de Mendonça Furtado, e dominacis Salvador de 1624 til la 1ma di mayo 1625, kande li ekpulsesis kun la helpo di Hispana trupi. En 1631 lore guberniestro, Diogo Luís de Oliveira, decidis konstruktar fuorto en la kolino Morro de São Paulo por protektar l'urbo. Nederlandani nove probis invadar la bayo di Todos os Santos, ma pos la konstrukturo dil fuorto São Marcelo, nula stranjera atako eventis. Li anke probis atakar Caravelas en 1635, e Camamu ed Ilhéus en 1637, ma sen suceso.

Kirko en Prado, qua divenis vilajo en 1755.

Pos la markezo de Pombal divenar chefministro di Portugal, li decidis transformar l'anciena misioneyi kreita dal jezuiti en vilaji. Prado esis l'unesma, en 1755, pose Alcobaça la sam yaro, Nova Santarém, nune Ituberá (1758), ed altra. Segun royala decido, ye la 4ma di marto 1761 Portugalan administrado expropriis la kapitanii di Ilhéus e Porto Seguro, por kontrolar la kontrabando di ligno e protektar la habitanti dil sudo di la regiono kontre l'atako di indijeni.

Flago uzita dum la Revolto di la Taliori.

En 1798 eventis revolto en la regiono kontre Portugalan administrado, qua divenis konocita en la historio kom "revolto dil taliori" (Revolta dos Alfaiates). La chefi dil movado esis negri kun kelka studio (la taliori João de Deus Nascimento, Manuel Faustino dos Santos Lira e la soldati Lucas Dantas do Amorim Torres e Luís Gonzaga das Virgens) kun la partopreno di membri del elito, quale Cipriano Barata, Moniz Barreto e Aguilar Pantoja. Tamen, nur la povri kondamnesis a mortopuniso e mortigesis ye la 8ma di novembro 1799.

Ante la nedependo di Brazilia, eventis mikra revolti kontre Portugalani ja en 1821, en nuna urbo Cachoeira. Pos Princulo Pedro oficale deklarar la nedependo di Brazilia ye la 7ma di septembro 1822, komence li ne sendis trupi a la regiono, do la kombati kontre Portugalana trupi komandesis da volontarii, quale la soldatino Maria Quitéria e la mayoro Silva Castro. Bahia restis okupita dal Portugalana soldati, qui nur kapitulacis ye la 2ma di julio 1823.

Charles Darwin vizitis Bahia en 1832 dum lua voyajo en la navo Beagle. De la 24ma til la 25ma di januaro 1835 eventis revolto, rapide represita, di urbala sklavi konocita kom Malês, di religio Mohamedana.[1] Ta sklavi, di etnio hausa, savis lektar e skribar en Araba linguo, ed organizis rebeleso por prenar kontrolo dil urbo Salvador e mortigar blanki.[1] Tamen, du mulieri denuncis la revolto, qua subisis violentoza represo.[1] Li mortigis 7 soldati, ma 70 revolteri mortigesis.[1] La chefi di la movado kondamnesis a mortopuniso, dum ke altra deportesis vers Afrika.[1]

Canudos, en 1895.

Dum la 19ma yarcento, plantacerii di kotono, kafeo, tabako e sukrokano, ed anke l'exploro di diamanti divenis la precipua fonti di richeso dil stato. Pos la proklamo di la republiko en 1889 eventis la milito di Canudos, ube povra habitanti di la vilajo Canudos, fondita da Antônio Conselheiro, mistiko konsiderita profeto, luktis kontre l'armeo dum preske 1 yaro, de 1896 til 1897. Nur pos la 4ma atako kontre l'urbeto, l'armeo destruktis e brulis komplete Canudos.[2]

Dum la 20ma yarcento kakao esis la maxim importanta ekonomiala produkturo dil stato til la deskovro di petrolo en nuna urbo Lobato, e pose en l'urbi Catu e Pojuca. En 1955 inauguresis la refinerio Landulfo Alves en l'urbo Mataripe, e dum la 1970a yari inauguresis la Petrokemilala Polo di Camaçari, proxim Salvador.[3]

Geografio[redaktar | edit source]

Nacionala parko di Chapada Diamantina.
Sika arboro en la Sertão.

La totala surfaco di Bahia equivalas aproxime a de Francia. Ol havas la maxim granda litoro di Braziliana stati: 1,183 km. Centre e norde del stato existas miarida regiono nomizita Sertão, kun klimato BSh segun la klimatala klasifikuro di Köppen, kun poka pluvi, ube la sikeso povas durar plu kam 1 yaro. An la litoro, este del stato, existas tropikala klimato, e pluvozeso povas superirar 2,000 mm en Ilhéus. En extrema westo del stato existas savano, parto di Braziliana cerrado.

La precipua fluvio del stato esas fluvio São Francisco, qua fluas sude til norde. Altra du importanta fluvii esas Paraguaçu (600 km di extenso) e Fluvio de Contas (620 km di extenso), qua fluas totale en la teritorio del stato, ed anke la fluvio Jequitinhonha, kun 920 km di extenso totala de lua nasko en Minas Gerais[4] e hidrografiala baseno di 70,315 km²[5], di qui nur 6% jacas en Bahia.

An la centro del stato existas alta platajo nomizita Chapada Diamantina. En ca regiono naskas 90% de la fluvii e riveri de la baseni di la fluvii Paraguaçu, Jacuípe e Contas. Existas multa kaskati en ta regiono, qua formacas naturala balnobaseni en lua bazi. Ank en ca regiono jacas la tri maxim alta monti del stato: Pico do Barbado (2,080 m di altitudo), Pico Itobira (1,970 m), e Pico das Almas (1,958 m).

Ekonomio[redaktar | edit source]

Fabrikerio di cemento en l'urbo Aratu.
Plajo en Porto Seguro.

Nune la precipua ekonomial agadi del stato esas l'industrio (kemiala, petrokemiala, mashinifado, automobili, cemento) qua koncentresas en la metropolala regiono di Salvador e reprezentis 48.5% de la KLP del stato en 2004. L'agrokultivo reprezentis 10.7% de KLP, e la precipua produkturi esas sukrokano, manioko, fazeolo, maizo, kokoso, tabako e kakao. Soyo anke divenis importanta en westo di stato dum recenta yari. La minado (precipue: oro, kupro, magnezo ed anke petrolo an la kontinento ed an la maro) ank esas importanta en kelka regioni. En l'urbo Caetité, qua jacas 640 km sudweste de Salvador, existas l'unika mineyo di uranio de Brazilia.[6] Bahia esas la 3ma maxim granda produktero di minerali de Brazilia.

En Bahia jacas 3 importanta aquobarili - Paulo Afonso, Itaparica e Sobradinho - qua furnisas elektro por Bahia ed altra stati de la nord-estala regiono di Brazilia. En Dias d'Ávila existas termoelektrala centralo qua anke furnisas elektro a la stato.

Turismo esas importanta ekonomial agado en Salvador ed en altra urbi del litoro quale Porto Seguro, Ilhéus, Una, Trancoso, ed altra. An la norda litoro del stato, la regiono Costa do Sauípe recente divenis importanta turistala loko. L'aeroportuo di Salvador modernigesis dum recenta yari por faciligar l'arivo di turisti nacionala e stranjera.

Demografio[redaktar | edit source]

Granda parto di lua habitantaro - 63,4% - esas mestici di blanki kun negri, 20,3% esas blanki, 15,7% negri e 0,6% indijeni o decendanti de est-Aziani[7]. Precipua indijena grupi esas Pataxó, Tupinambá, Pataxó-hã-hã-hãe e Kiriri.

La maxim granda urbo del stato esas Salvador, kun plu kam 2.9 milion habitanti.


La maxim granda urbi di [[{{{lando}}}]] ([[]]) La maxim granda urbi di [[]] ([[]])
Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro
1ma Salvador [[{{{provinco1}}}]] [[{{{regiono1}}}]] 2,902,927 11ma [[{{{nomo11}}}]] [[{{{provinco11}}}]] [[{{{regiono1}}}]] {{{hab11}}}
2ma Feira de Santana [[{{{provinco2}}}]] [[{{{regiono2}}}]] 612,000 12ma [[{{{nomo12}}}]] [[{{{provinco12}}}]] [[{{{regiono12}}}]] {{{hab12}}}
3ma Vitória da Conquista [[{{{provinco3}}}]] [[{{{regiono3}}}]] 340,199 13ma [[{{{nomo13}}}]] [[{{{provinco13}}}]] [[{{{regiono13}}}]] {{{hab13}}}
4ma Camaçari [[{{{provinco4}}}]] [[{{{regiono4}}}]] 281,413 14ma [[{{{nomo14}}}]] [[{{{provinco14}}}]] [[{{{regiono14}}}]] {{{hab14}}}
5ma Itabuna [[{{{provinco5}}}]] [[{{{regiono5}}}]] 218,925 15ma [[{{{nomo15}}}]] [[{{{provinco15}}}]] [[{{{regiono15}}}]] {{{hab15}}}
6ma Juazeiro [[{{{provinco6}}}]] [[{{{regiono6}}}]] 218,324 16ma [[{{{nomo16}}}]] [[{{{provinco16}}}]] [[{{{regiono16}}}]] {{{hab16}}}
7ma Lauro de Freitas [[{{{provinco7}}}]] [[{{{regiono7}}}]] 188,013 17ma [[{{{nomo17}}}]] [[{{{provinco17}}}]] [[{{{regiono17}}}]] {{{hab17}}}
8ma Ilhéus [[{{{provinco8}}}]] [[{{{regiono8}}}]] 182,350 18ma [[{{{nomo18}}}]] [[{{{provinco18}}}]] [[{{{regiono18}}}]] {{{hab18}}}
9ma Jequié [[{{{provinco9}}}]] [[{{{regiono9}}}]] 161,150 19ma [[{{{nomo19}}}]] [[{{{provinco19}}}]] [[{{{regiono19}}}]] {{{hab19}}}
10ma Teixeira de Freitas [[{{{provinco10}}}]] [[{{{regiono10}}}]] 155,659 20ma [[{{{nomo20}}}]] [[{{{provinco20}}}]] [[{{{regiono20}}}]] {{{hab20}}}
Salvador BA (cropped).jpg
Salvador
Edificioskalilandiafeira.JPG
Feira de Santana
[[Arkivo:{{{imajo3}}}|180px]]
Vitória da Conquista
[[Arkivo:{{{imajo4}}}|180px]]
Camaçari
Fonto: IBGE - 2014[8]


Kulturo[redaktar | edit source]

Baiana dum la festo en homajo a Yemanja, en Salvador.
Fideli en la festo di Nia Sioro de Bonfim.

Bahia havas partikulara kulturo, diferanta de altra regioni di Brazilia. Baianas esas mulieri qui uzas la konocita blanka robi kun Afrikal origino, koloroza koliari, orea oreloringi e blanka turbani en elia kapi e vendas nutrivi en la stradi, notinde la koquo acarajé, facita kun farino di fazeolo fritata en palm-oleo.

Religiala festi de katolika origino, quale la Festo di Nia Sioro de Bonfim (Nosso Senhor do Bonfim, omnayare ye la 17ma di januaro) e la Festo di Bona Ieso di la Navigisti (Bom Jesus dos Navegantes, ye la 1ma di januaro omnayare) atraktas multa fideli e turisti, ed anke la festo por la deino Yemanja, de la religio kun Afrikal origino nomizita "kandombleo", qua eventas omnayare ye la 2ma di februaro. Sinkretismo inter Afrikala religii e Katolikismo esas notinda en mult aspekti de la populara kulturo di Bahia.

Portugalana kolonial arkitekturo en la regiono Pelourinho, en Salvador.

Bela exempleri pri l'arkitekturo de kolonial epoko en Brazilia trovesas en la centro di Salvador, quale l'edifici proxim Pelourinho, e la cirkume kirki de Barok-epoko, quale la kirko di Santa Franciskus de Assisi, l'eklezio di Nia Siorino di la Konceptado de la Plajo (Nossa Senhora da Conceição da Praia), ed altri.

Trio elétrico, ex-libris dil karnavalo en Bahia.

La karnavalo del urbo Salvador esas famoza por la prizentado di bandi o kantisti en granda kamioni, nomizita trios elétricos, qua havas enorma fonobuxi ed anke funcionas kom mobila platformi por muzikala spektakli. Proxim ula trio elétrico qua pleas lauta muziki dum hori, personi povas dansar diversa ritmi, quale axé music, lambada, samba, Muziko Populara Braziliana (MPB), ed altra. Anke existas aspekto "mistika" dum karnavalo di Salvador, kun mesaji pri la "paco inter la homi" e "ne violento" kande paradas la grupo Afoxé Filhos de Gandhy, fondita en 1949 da filii de laboristi del portuo di Salvador e kompozata nur per viri qui vestas blanka kostumi.

Vaquejada en l'urbo Serrinha.

Fore Salvador, existas populara religiala festi en multa urbi (exemple, por homajar Santa Antonius, Santa Ioannes e Santa Petrus en la monati di junio) e festi kun rurala origino, quale la nomizita vaquejada, kreita en pasinta epoki da la pastori di bovi, kande li kunvenis por festar. Un ek la maxim konocita vaquejada de Bahia eventas en l'urbo Serrinha.

Importanta nomi di Braziliana muziko naskis o vivis en Bahia, exemple Dorival Caymmi, Gilberto Gil, Caetano Veloso, Gal Costa, Maria Bethânia, Daniela Mercury, Tom Zé, Novos Baianos, Raul Seixas, Marcelo Nova, João Gilberto, Carlinhos Brown, Ivete Sangalo, Luiz Caldas e Margareth Menezes.

Ludisti di capoeira en la quartero Campo Grande.

Capoeira esas "ludo", o plu exakte milital arto qua semblas danso, e developesis sekrete dal sklavi por konfrontar lia persekuteri, kande li fugis de la plantacerii. Pose ol divenis un ek la simboli de Braziliana kulturo ed "exportesis" ad altra landi. Existas multa grupi qui ludas capoeira en la stradi di Salvador.

Pri literaturo, multa importanta Braziliana skriptisti naskis o vivis en Bahia, exemple la baroka poeto Gregório de Matos, la poeto dil Romantikismo Castro Alves, la yuristo Ruy Barbosa, e la skriptisti Adonias Filho, Jorge Amado e João Ubaldo Ribeiro. Paralele, existas populala formo literaturo nomizita literatura de cordel (literale: "literaturo de kordeto"), skribita en formo di versi en libreti e vendita en la ferii de la urbeti e vilajeti di Bahia.

Sporto[redaktar | edit source]

Quale en tota Brazilia, futbalo esas la maxim populara sporto del stato. La maxim populara futbalo-esquadi esas Esporte Clube Bahia ed Esporte Clube Vitoria.

Referi[redaktar | edit source]

  1. 1.0 1.1 1.2 1.3 1.4 Revolta dos Malês (en Portugalana). Palmares Fundação Cultural. URL vidita ye la 19ma di septembro 2016.
  2. A Guerra de Canudos - Resumo (en Portugalana). Suapesquisa.com. URL vidita ye la 19ma di septembro 2016.
  3. Coleção História da Bahia (en Portugalana). URL vidita ye la 19ma di septembro 2016.
  4. (22ma di agosto 2013) Rio Jequitinhonha sustenta e inspira moradores mineiros e baianos (en Angla). G1. URL vidita ye la 18ma di septembro 2016.
  5. http://www.ibge.gov.br/home/geociencias/recursosnaturais/diagnosticos_levantamentos/jequitinhonha/apresentacao.shtm
  6. Urânio: Mineração em Caetité/BA e suas consequências (en Portugalana). URL vidita ye la 19ma di septembro 2016.
  7. http://www.ibge.gov.br/home/estatistica/populacao/condicaodevida/indicadoresminimos/sinteseindicsociais2007/indic_sociais2007.pdf
  8. (2014). «ESTIMATIVAS DA POPULAÇÃO RESIDENTE NO BRASIL E UNIDADES DA FEDERAÇÃO COM DATA DE REFERÊNCIA EM 1º DE JULHO DE 2014». (PDF) IBGE. URL vidita ye la 19ma di septembro 2016.