Bahia

De Wikipedio
Jump to navigation Jump to search
Bahia
Bandeira da Bahia.svg Brasão do estado da Bahia.svg
Chef-urbo Salvador
Maxim granda urbo Salvador
Brazil State Bahia.svg
Surfaco 567 295 km²
Habitanti
Denseso di habitantaro
14 812 617 (2018)
26,23 hab./km²
Guberniestro Rui Costa (PT)
(2015, rielektita en 2018)[1]
Posto-kodal abreviuro BA
Horala zono UTC-3
TNP (yaro) R$ 159 869 milioni (2012)
Reto www.ba.gov.br

Bahia esas la maxim vasta stato de Nord-Estala regiono di Brazilia. Lu havas kom vicini Alagoas e Sergipe nord-este, Pernambuco e Piauí norde, Goiás e Tocantins weste, e Minas Gerais ed Espírito Santo sude. Este jacas l'Oceano Atlantiko.

Bazala fakti pri Bahia.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

Pedro Álvares Cabral desembarkas en Bahia.

Malgre existanta polemiki, Brazilia oficale deskovresis dal Portugalano Pedro Álvares Cabral, qua arivis en la regiono di Porto Seguro, sude de nuna Bahia, precize an la regiono Coroa Vermelha ye la 22ma di aprilo 1500. Ibe celebresis l'unesma meso katolika en Brazilia. Kande Portugalani komencis explorar la nova teritorio li deskovris l'arboro pau brasil, di qua extraktesis reda tinto multe chera en Europa. La granda quanto di pau brasil anke atraktis kontrabandisti, nome Franci.

Brazilia en 1534, dividita en kapitanii.

Braziliana koloniigo oficale komencis en 1530, kande la sistemo di heredala kapitanii kreesis. Tamen, ol fakte ol developesis pos 1549, kun la fondo di Salvador, l'unesma chef-urbo di Brazilia, qua nun esas la chef-urbo dil stato. Salvador fondesis da Tomé de Sousa, e restis chef-urbo di Brazilia til 1763, kande la Markezo de Pombal, lora chefministro di Portugal, transferis la chef-urbo di la kolonio a Rio de Janeiro.

Dum la 17ma yarcento Nederlandani atakis Bahia dum l'administrado di Diogo de Mendonça Furtado, ed okupis Salvador de 1624 til la 1ma di mayo 1625, kande li ekpulsesis kun la helpo di Hispana trupi. En 1631, lora guberniestro Diogo Luís de Oliveira decidis konstruktar fuorto en la kolino Morro de São Paulo por protektar l'urbo. Nederlandani itere probis invadar la bayo di Todos os Santos, ma pos la konstrukto dil fuorto São Marcelo, nula stranjera atako eventis. En 1635 li probis atakar la vilajo Caravelas, ed en 1637 li atakis Camamu ed Ilhéus, sensucese.

Kirko en Prado, qua divenis vilajo en 1755.

Pos ke la markezo de Pombal divenis chefministro di Portugal, ilu decidis transformar en vilaji l'anciena misioneyi kreita dal jezuiti en Bahia. L'unesma vilajo kreita esis Prado, en 1755. Pose Alcobaça dum la sam yaro, e Nova Santarém, nune Ituberá en 1758, pose altri. Segun rejala decido, ye la 4ma di marto 1761 Portugalan administrado expropriis la kapitanii di Ilhéus e Porto Seguro, por kontrolar la kontrabando di ligno e protektar la habitanti dil sudo di la regiono kontre ataki dal indijeni.

Flago uzita dum la Revolto di la Taliori.

En 1798 eventis revolto en la regiono kontre Portugalan administrado, qua divenis konocita en la historio kom "revolto dil taliori" (Revolta dos Alfaiates). La chefi dil movado esis negri qui havis kelka studio: la taliori João de Deus Nascimento, Manuel Faustino dos Santos Lira, e la soldati Lucas Dantas do Amorim Torres e Luís Gonzaga das Virgens. Kelka membri del elito, exemple Cipriano Barata, Moniz Barreto e Aguilar Pantoja, anke partoprenis en la revolto. Tamen, nur la povri kondamnesis a mortopuniso e mortigesis ye la 8ma di novembro 1799.

Ja en 1821, ante la nedependo di Brazilia, eventis revolteti kontre Portugalani en la nuna urbo Cachoeira. Pos ke Princulo Pedro oficale deklaris Brazilia nedependanta ye la 7ma di septembro 1822, l'unesma lokala kombati kontre Portugalana trupi facesis nur da volontarii, exemple la soldatino Maria Quitéria e la mayoro Silva Castro, pro ke l'oficala trupi Braziliana ne sendesis a la regiono. Bahia restis okupita dal Portugalana trupi, qui nur kapitulacis ye la 2ma di julio 1823.

Charles Darwin vizitis Bahia en 1832 dum lua voyajo en la navo Beagle. De la 24ma til la 25ma di januaro 1835 eventis revolto, rapide represita, di urbala sklavi konocita kom Malês, de religio Mohamedana.[2] Ta sklavi, di etnio hausa, savis lektar e skribar en Araba linguo, ed organizis rebeleso por prenar kontrolo dil urbo Salvador e mortigar blanki.[2] Tamen, du mulieri denuncis la revolto, qua subisis violentoza represo.[2] Li mortigis 7 soldati, ma 70 revolteri mortigesis.[2] La chefi di la movado kondamnesis a mortopuniso, dum ke altra rebeli deportesis ad Afrika.[2]

Canudos, en 1895.

Dum la 19ma yarcento, plantacerii di kotono, kafeo, tabako e sukrokano, ed anke l'exploro di diamanti divenis la precipua ekonomial agadi dil stato. Pos la proklamo di la republiko en 1889 eventis la milito di Canudos, kande povra habitanti de la vilajo Canudos, fondita da Antônio Conselheiro, mistiko qua konsideresis profeto, luktis kontre l'armeo dum preske 1 yaro, de 1896 til 1897. Nur pos la 4ma atako kontre l'urbeto, l'armeo destruktis e brulis komplete Canudos.[3]

Dum la 20ma yarcento kakao esis la maxim importanta ekonomiala produkturo dil stato til la deskovro di petrolo en la nuna urbo Lobato, e pose en l'urbi Catu e Pojuca. En 1955 inauguresis la refinerio Landulfo Alves an l'urbo Mataripe, e dum la yari 1970ma inauguresis la Petrokemilala Polo di Camaçari, proxim Salvador.[4]

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Nacionala parko di Chapada Diamantina.
Sika arboro en la Sertão.

La tota surfaco di Bahia equivalas aproxime a de Francia. Ol havas la maxim granda litoro inter la Braziliana stati: 1.183 km. Centre e norde del stato existas miarida regiono nomizita Sertão, kun basa pluvo-quanto e klimato Bsh, segun la klimatala klasifikuro di Köppen. Ibe la sikeso povas durar dum plu kam 1 yaro. An la litoro, este del stato, existas tropikala klimato, e pluvozeso povas superirar 2.000 mm en Ilhéus. An l'extrema westo del stato existas savano, vejetantaro del ekosistemo Braziliana cerrado.

La precipua fluvio del stato esas fluvio São Francisco, qua fluas sude til norde. Altra du importanta fluvii esas Paraguaçu (600 km di extenso) e Fluvio de Contas (620 km di extenso), qua fluas totale en la teritorio del stato, ed anke la fluvio Jequitinhonha, kun 920 km di extenso totala de lua nasko en Minas Gerais[5] e hidrografiala baseno di 70,315 km²[6], di qui nur 6% jacas en Bahia.

An la centro del stato existas alta platajo nomizita Chapada Diamantina. En ica regiono naskas 90% de la fluvii e riveri qui formacas la baseni di la fluvii Paraguaçu, Jacuípe e Contas. Existas multa kaskati en ta regiono, qui formacas naturala balnobaseni en lua bazi. Ank en ca regiono jacas la tri maxim alta monti del stato: Pico do Barbado (2.080 m di altitudo), Pico Itobira (1.970 m), e Pico das Almas (1.958 m).

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

Fabrikerio di cemento en l'urbo Aratu.
Plajo en Porto Seguro.

Nune la precipua ekonomial agadi del stato esas l'industrio (kemiala, petrokemiala, mashinifado, automobili, cemento) qua koncentresas en la metropolala regiono di Salvador e reprezentis 48.5% de la KLP del stato en 2004. L'agrokultivo reprezentis 10.7% de KLP, e la precipua produkturi esas sukrokano, manioko, fazeolo, maizo, kokoso, tabako e kakao. Soyo anke divenis importanta en westo di stato dum recenta yari. La minado (precipue: oro, kupro, magnezo ed anke petrolo an la kontinento ed an la maro) ank esas importanta en kelka regioni. En l'urbo Caetité, qua jacas 640 km sudweste de Salvador, existas l'unika mineyo di uranio de Brazilia.[7] Bahia esas la 3ma maxim granda produktero di minerali de Brazilia.

En Bahia jacas 3 importanta aquobarili - Paulo Afonso, Itaparica e Sobradinho - qua furnisas elektro por Bahia ed altra stati de la nord-estala regiono di Brazilia. En Dias d'Ávila existas termoelektrala centralo qua anke furnisas elektro a la stato.

Turismo esas importanta ekonomial agado en Salvador ed en altra urbi del litoro quale Porto Seguro, Ilhéus, Una, Trancoso, ed altra. An la norda litoro del stato, la regiono Costa do Sauípe recente divenis importanta turistala loko. L'aeroportuo di Salvador modernigesis dum recenta yari por faciligar l'arivo di turisti nacionala e stranjera.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Granda parto di lua habitantaro - 63,4% - esas mestici di blanki kun negri, 20,3% esas blanki, 15,7% negri e 0,6% indijeni o decendanti de est-Aziani[8]. Precipua indijena grupi esas Pataxó, Tupinambá, Pataxó-hã-hã-hãe e Kiriri.

La maxim granda urbo del stato esas Salvador, kun plu kam 2.9 milion habitanti.


La maxim granda urbi di [[{{{lando}}}]] ([[]]) La maxim granda urbi di [[]] ()
Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro
1ma Salvador [[{{{provinco1}}}]] [[{{{regiono1}}}]] 2 902 927 11ma [[{{{nomo11}}}]] [[{{{provinco11}}}]] [[{{{regiono1}}}]] {{{hab11}}}
2ma Feira de Santana [[{{{provinco2}}}]] [[{{{regiono2}}}]] 612 000 12ma [[{{{nomo12}}}]] [[{{{provinco12}}}]] [[{{{regiono12}}}]] {{{hab12}}}
3ma Vitória da Conquista [[{{{provinco3}}}]] [[{{{regiono3}}}]] 340 199 13ma [[{{{nomo13}}}]] [[{{{provinco13}}}]] [[{{{regiono13}}}]] {{{hab13}}}
4ma Camaçari [[{{{provinco4}}}]] [[{{{regiono4}}}]] 281 413 14ma [[{{{nomo14}}}]] [[{{{provinco14}}}]] [[{{{regiono14}}}]] {{{hab14}}}
5ma Itabuna [[{{{provinco5}}}]] [[{{{regiono5}}}]] 218 925 15ma [[{{{nomo15}}}]] [[{{{provinco15}}}]] [[{{{regiono15}}}]] {{{hab15}}}
6ma Juazeiro [[{{{provinco6}}}]] [[{{{regiono6}}}]] 218 324 16ma [[{{{nomo16}}}]] [[{{{provinco16}}}]] [[{{{regiono16}}}]] {{{hab16}}}
7ma Lauro de Freitas [[{{{provinco7}}}]] [[{{{regiono7}}}]] 188 013 17ma [[{{{nomo17}}}]] [[{{{provinco17}}}]] [[{{{regiono17}}}]] {{{hab17}}}
8ma Ilhéus [[{{{provinco8}}}]] [[{{{regiono8}}}]] 182 350 18ma [[{{{nomo18}}}]] [[{{{provinco18}}}]] [[{{{regiono18}}}]] {{{hab18}}}
9ma Jequié [[{{{provinco9}}}]] [[{{{regiono9}}}]] 161 150 19ma [[{{{nomo19}}}]] [[{{{provinco19}}}]] [[{{{regiono19}}}]] {{{hab19}}}
10ma Teixeira de Freitas [[{{{provinco10}}}]] [[{{{regiono10}}}]] 155 659 20ma [[{{{nomo20}}}]] [[{{{provinco20}}}]] [[{{{regiono20}}}]] {{{hab20}}}
Salvador BA (cropped).jpg
Salvador
Edificioskalilandiafeira.JPG
Feira de Santana
[[Arkivo:{{{imajo3}}}|180px]]
Vitória da Conquista
[[Arkivo:{{{imajo4}}}|180px]]
Camaçari
Fonto: IBGE - 2014[9]


Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Baiana dum la festo memoriganta Yemanja, en Salvador.
Fideli dum la festo di Nia Sioro de Bonfim.

Bahia havas partikulara kulturo, diferanta de altra regioni di Brazilia. Baianas esas mulieri qui uzas la konocita blanka robi kun Afrikal origino, koloroza koliari, orea oreloringi e blanka turbani en elia kapi e vendas nutrivi en la stradi, note la koquo acarajé, qua facesas kun fazeolo-farino e fritesas en palm-oleo.

Religiala festi de katolika origino, exemple la Festo di Nia Siorulo de Bonfim (Nosso Senhor do Bonfim, qua eventas omnayare ye la 17ma di januaro) e la Festo di Bona Ieso di la Navigisti (Bom Jesus dos Navegantes, omnayare ye la 1ma di januaro) atraktas multa fideli e turisti. Ank esas importanta la festo de la religio "kandombleo" por la deino Yemanja, qua havas Afrikal origino. Ca festo eventas omnayare ye la 2ma di februaro. La sinkretismo inter Afrikala religii e Katolikismo notesas en mult aspekti de la populara kulturo di Bahia.

Portugalana kolonial arkitekturo en la regiono Pelourinho, en Salvador.

En la centro di Salvador trovesas bela exempleri pri l'arkitekturo del epoko koloniala en Brazilia, exemple la konstrukturi proxim Pelourinho, e la vicina kirki del epoko Baroka, exemple la kirki di Santa Franciskus de Assisi, di Nia Damo di la Konceptado de la Plajo (Nossa Senhora da Conceição da Praia), ed altri.

Trio elétrico, ex-libris dil karnavalo en Bahia.

La karnavalo del urbo Salvador esas famoza por la prizentado di bandi o kantisti en granda kamioni, nomizita trios elétricos, qui havas enorma fonobuxi ed anke funcionas kom mobila platformi por muzikala spektakli. Singla trio elétrico povas plear lauta muziki dum hori, e proxim ol la personi povas dansar diversa ritmi, exemple axé music, lambada, samba, Muziko Populara Braziliana (MPB), ed altri.

Anke existas aspekto "mistika" dum la karnavalo di Salvador, dum la paradi del grupo Afoxé Filhos de Gandhy, konsistanta ek viri vestita per blanka kostumi, qui divulgas mesaji pri la "paco inter la homi" e pri "ne violento". La nomo di la grupo, kreita en 1949 da filii di laboristi del portuo di Salvador, homajas l'Indiana pacifisto Mohandas Karamchand Gandhi.

Vaquejada en l'urbo Serrinha.

Exter Salvador, existas populara religiala festi en multa urbi (exemple, por homajar Santa Antonius, Santa Ioannes e Santa Petrus en la monati di junio) e festi kun rurala origino, exemple la nomizita vaquejada, kreita dum pasinta epoki dal bovala pastori kande li kunvenis che l'urbeti por festar. Un ek la maxim konocata vaquejada de Bahia eventas en l'urbo Serrinha.

Importanta nomi di Braziliana muziko naskis o vivis en Bahia, exemple Dorival Caymmi, Gilberto Gil, Caetano Veloso, Gal Costa, Maria Bethânia, Daniela Mercury, Tom Zé, Novos Baianos, Raul Seixas, Marcelo Nova, João Gilberto, Carlinhos Brown, Ivete Sangalo, Luiz Caldas e Margareth Menezes.

Ludisti di capoeira, che la quartero Campo Grande.

Capoeira esas "ludo", o plu exakte milital arto qua semblas danso, e developesis sekrete dal sklavi por konfrontar lia persekuteri, kande li fugis de la plantacerii. Pose, ol divenis un ek la simboli de Braziliana kulturo ed "exportesis" ad altra landi. Existas multa grupi qui ludas capoeira en la stradi di Salvador.

Pri literaturo, multa importanta Braziliana skriptisti naskis o vivis en Bahia, exemple la baroka poeto Gregório de Matos, la poeto dil Romantikismo Castro Alves, la yuristo Ruy Barbosa, e la skriptisti Adonias Filho, Jorge Amado e João Ubaldo Ribeiro. Paralele, existas populala formo literaturo nomizita literatura de cordel (literale: "literaturo de kordeto"), skribita en formo di versi en libreti e vendita en la ferii de la urbeti e vilajeti di Bahia.

Sporto[redaktar | redaktar fonto]

Quale en tota Brazilia, futbalo esas la maxim populara sporto del stato. La maxim populara futbalo-esquadi esas Esporte Clube Bahia ed Esporte Clube Vitoria.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. (7ma di oktobro 2018) Rui Costa, do PT, é reeleito governador da Bahia. G1. URL vidita ye la 1ma di januaro 2019.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Revolta dos Malês (en Portugalana). Palmares Fundação Cultural. URL vidita ye la 19ma di septembro 2016.
  3. A Guerra de Canudos - Resumo (en Portugalana). Suapesquisa.com. URL vidita ye la 19ma di septembro 2016.
  4. Coleção História da Bahia (en Portugalana). URL vidita ye la 19ma di septembro 2016.
  5. (22ma di agosto 2013) Rio Jequitinhonha sustenta e inspira moradores mineiros e baianos (en Angla). G1. URL vidita ye la 18ma di septembro 2016.
  6. http://www.ibge.gov.br/home/geociencias/recursosnaturais/diagnosticos_levantamentos/jequitinhonha/apresentacao.shtm
  7. Urânio: Mineração em Caetité/BA e suas consequências (en Portugalana). URL vidita ye la 19ma di septembro 2016.
  8. http://www.ibge.gov.br/home/estatistica/populacao/condicaodevida/indicadoresminimos/sinteseindicsociais2007/indic_sociais2007.pdf
  9. (2014). «ESTIMATIVAS DA POPULAÇÃO RESIDENTE NO BRASIL E UNIDADES DA FEDERAÇÃO COM DATA DE REFERÊNCIA EM 1º DE JULHO DE 2014». (PDF) IBGE. URL vidita ye la 19ma di septembro 2016.