Norda regiono (Brazilia)

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Região Norte do Brasil
[[Arkivo:|border|140px]] [[Arkivo:|90px]]
Maxim granda urbo Manaus
Brazil Region Norte.svg
Totala surfaco 3 853 677 km²
Habitanti
Denseso di habitantaro
17 707 783 (2016)
4,6 hab./km²
KLP (yaro) R$ 308 707 000 000,00 (2014)

Norda regiono di Brazilia (en la Portugalana: Região Norte do Brasil) esas geografiala regiono di Brazilia konsistanta ek sep stati: Acre, Amapá, Amazonas, Pará, Rondônia, Roraima e Tocantins. Ol esas la maxim vasta regiono di la lando, havante totala surfaco de 3 659 637 km², qui reprezentas 42,27% de la totala surfaco di la lando, e havas 15 865 178 habitanti, segun la kontado 2010[1]. Granda parto di lua surfaco esas kovrata da equatorala foresto.

Ca subdividuro - Norda regiono - esas nek politikala nek administrala, havante signifiko nur geografiala. Lua 7 stati ordinare havas simila peizaji ed ekonomii.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

Domi di indijeni Yanomami, un del diversa rasi qui habitis la Norda Regiono ante l'arivo dal blanki.
Ceramikajo de Santarém, Pará.

L'unesma habitanti di Norda Regiono esis indijeni de diversa rasi, exemple l'Arawaki, Karibi ed Yanomami. Malgre la teknikala konoco di multa tribui poke developis ante l'arivo dil Europani, kelka de ta populi livis ceramikaji (di qui notora exempleri trovesis en Santarém ed en l'(insulo Marajó]]), pikturi en roki ed inkluzite megaliti.

Pos la deskovro di Amerika, Hispani e pose Portugalani komencis explorar ol. Francisco de Orellana navigis Amazon de Andi til Atlantiko de 1539 til 1541. Ilu duris explorar Amazon ed altra fluvii til 1550.

En 1616 la Portugalani arivis e komencis konstruktar fortresi en la regiono, exemple la fortreso São José da Barra do Rio Negro en 1669, origino dil urbo Manaus. De 1775 til 1778 la konstruktis la fortreso "São Joaquim do Rio Branco" en la nuna stato Roraima. En 1782 inauguresis la fortreso São José do Macapá en la nuna stato Amapá.

Teatro Amazonas, en Manaus.
La Merkato Ver-o-Peso che Belém konstuktesis dum la "ciklo dil kauchuko".

La Norda regiono restis povra e poke populizita til la duesma yardeko dil 19ma yarcento, kande komencis l'ekonomiala "ciklo dil kauchuko". La kauchukofigieri (Hevea brasiliensis) existas naturale en l'equatorala foresto di Sud-Amerika e furnisas latexo, qua koagulas per varmigo e formacas gumo. Balde komencis lua exploto ed exportacado ad Europa ed Usa por produktar bandaji. Pro l'exportacado, rapide la regiono divenis richa, e Manaus inauguris splendida teatro, Teatro Amazonas, en 1896.

Ta richeso stimulis anke l'enmigro di mili de personi de Nord-esto di Brazilia ad Amazonia. Ta enmigro kreskis dum longa periodi di sikeso en Nord-esto, exemple de 1877 til 1879. Nord-estani eniris profunde la foresto serchante kauchukofigieri, ed en la fino dil 19ma yarcento li atingis Boliviana teritorio. En 1899 Luis Gálvez Rodríguez de Arias proklamis la Republiko di Acre nedependanta de Bolivia. To produktis konflikto en la regiono, qua retrodonesis a Bolivia en 1900. En 1902 - pos la dissemado di informi pri Bolivian intenci permisar ad Usana sindikato Bolivian Syndicate explotar la richeso dil kauchuko en la regiono - Braziliana militisto José Plácido de Castro, qua habitis Acre, komencis revolto kontre la Boliviana guvernerio. En 1903 la kontrato di Petrópolis establisis ke la posedajo di Acre esus Braziliana, e la "Republiko di Acre" desaparis. Kompense, Bolivia recevis 2 milion pundi, e Brazilia konstruktis la ferovoyo Madeira-Mamoré por faciligar l'exportacado de Bolivia.

En 1875 Henry Alexander Wickham furtis 70 000 semini di kauchukofigiero de Amazonia e semis li en la botanika gardeno di London. De ta semini, 2.000 sem-planteti sendesis a Ceylon e 22 a Singapur. En 1898 komencis kultivo che la peninsulo Malaya, ed en 1913 la Malaya produktado di kauchuko superiris la Braziliana. L'ekonomio di la regiono komencis dekadar. Nur de 1942 til 1945, kande Malaya peninsulo restis okupita da Japonia, Norda regiono itere divenis importanta exportacero di kauchuko. En 1943 Amapá, Rondônia e Roraima separesis administrale de Amazonas e transformesis en teritorii nedirete administrita da centrala guvernerio (la prezidanto dil republiko nominis guberniestri di la tri).


En 6 di junio 1967 la Braziliana guvernerio kreis SUFRAMA, Superintendência da Zona Franca de Manaus ("Intendanteyo dil liber ekonomiala zono di Manaus") por stimular l'instalo di industrii en la regiono, qui konsumus importacita vari. Fine di la 1960a yari komencis la konstrukto di la choseo Transamazônica, por unionar l'uro Lábrea en Amazonas kun la Nord-esto di Brazilia. Tranzamazônica inauguresis en 1972, ma til nun ol ne povas uzesar dum la pluvoza sezono (oktobro til marto).

Dum la yari 1970ma la industrii di elektronikala vari e motorcikli instalis fabrikerii en Manaus, qua experiencis nova periodo di kresko. Samatempe Rondônia recevis granda nombro de personi de Suda regiono, precipue de Paraná e Rio Grande do Sul, qui komencis kultivar soyo e kafeo en fertila suli. En 1982 Rondônia divenis stato, ed ye la 5ms di oktobro 1988 anke Amapá e Roraima divenis stati.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Kun 3 659 637 km² Norda regiono esas la maxim vasta di Brazilia. La du maxim granda Braziliana stati, Amazonas e Pará, jacas hike.

Reliefo[redaktar | redaktar fonto]

Satelitala fotografuro di Amazoniana foresto proxim Manaus.

Skemale, on povas dividar Norda regiono en tri parti segun reliefo: norde, an la frontiero kun Venezuela, Guyana, Surinam e Franca Guyana jacas la platajo di Guyani. En ta platajo jacas du ek la maxim alta monti di Brazilia: Pico da Neblina, kun altitudo di 2 994 metri, e Pico 31 de Março kun altitudo di 2 897 metri.

En Tocantins, granda parto di Rondônia ed en la sudo di Pará e sud-esto di Amazonas jacas Planalto Central, platajo kun altitudi qui povas superirar 500 metri. Inter la du plataji, jacas granda regiono di basa tereni drenata dal Amazon e lua enfluanti, konocata en la Portugalana linguo kom Planície Amazônica, ("Amazoniana planajo").

Klimato[redaktar | redaktar fonto]

Klimatala mapo di Norda regiono.

Predominacas equatorala klimato kun intensa pluvi qui superiras 2 000 mm omnayare en granda parto di la regiono, precipue en Amazonas e Rondônia, e 3 000 an la frontiero kun Peru e Kolumbia.

Vejetantaro[redaktar | redaktar fonto]

Equatorala foresto.

Predominacas Equatorala e tropikala foresti en granda parto di la regiono, e savano en parti di Roraima e Rondônia e granda parto di Tocantins. Existas naturala pastureyo en la sudo ed en la westo dil insulo Marajó ed en kelka loki di Amazonas, Pará e Roraima. Existas cirkume 150.000 speci di planti en la regiono, di qui plu kam 75.000 esas arbori.

Hidrografio[redaktar | redaktar fonto]

Norda regiono prizentas la maxim vasta fluvio-baseno dil mondo: l'Amazoniana baseno. Amazon havas mili de enfluanti, kelki ne ja explorita. L'ekflueyo di Amazon prizentas fenomeno di ondi qui povas esar alta de kin metri, konocata lokale kom pororoca. Pro la profundeso e larjeso di Amazon, granda navi povas navigar de Atlantiko til Manaus o mem plu fore.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

Manaus, la maxim populoza urbo di Norda regiono.

L'ekonomio di la regiono esas fondita sur l'extraktado di minerali (precipue fero, mangano, bauxito e stano), sur la kultivado di arbori por obtenar ligno, di Castanha-do-Pará ("nuco di Brazilia") e di kauchuko, sur peskado, industrio (transformo di minerali e ligno, nutrivi e drinkaji, l'ekonomiala zono di Manaus, elektronikala aparati e motorcikli.

En Rondônia ed en la sudo di Pará on kultivas soyo, kafeo, kakao, rizo, maizo e manioko. Proxim Belém do Pará existas polikulturo di frukti e nigra pipro. Anke juto esas produktata en la regiono. Fine, existas importanta edukado di bufali en Marajó insulo. Bovaro existas en kelka regioni di Pará, Rondônia ed Amazonas por lokala konsumo.

Existas poka chosei e ferovoyi en la regiono. La transportado di personi e vari en la regiono esas precipue fluviala od aerala.

Hidroelektrikala centralo di Tucuruí.

Por furnisar energio a l'urbi, konstruktesis diversa termoelektrala centrali en la regiono, e kelka hidroelektrikala centrali, exemple Balbina proxim Manaus, e Tucuruí an la fluvio Tocantins, qua furnisas energio al metropolala regiono di Belém, al sudo di Pará, ed anke a Tocantins e Maranhão.

Turismo[redaktar | redaktar fonto]

Procesiono homaje Nia Siorino di Nazareth.

La regiono ja recevas Braziliana ed exterlanda turisti, precipue de Europa, qui volas konoceskar lua richa naturala peizaji, lua indijena mestiero e mult aspekti de lua kulturo, qua mixas elementi de indijena e blanka kulturi, quale en la festo Boi Bumbá, qua eventas en l'urbo Parintins o la karnavalo di Manaus, qua havas samba-skoli quale la karnavali de Rio de Janeiro e São Paulo[2].

On ne povas obliviar la religiala turismo qua eventas en oktobro omnayare en Belém do Pará. Lore mili de personi arivas en l'urbo por partoprenar la procesiono di Círio de Nazaré, homaje Nia Siorino de Nazareth.

Kuntara landala produkto di la regiono (Fonto:IBGE/2008)
Stato KLP (milioni de R$) Rango en la Braziliana ekonomio KLP por persono en R$
Pará 58 519 13 7 993
Amazonas 46 823 15 14 014
Rondônia 17 888 22 11 977
Tocantins 13 091 24 20 230
Amapá 6 765 25 11 033
Acre 6 730 26 9 896
Roraima 4 889 27 11 845

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Indijeni Kaxinawa en Acre. Pura indijeni esas min multa kam 1% de la habitantaro di Norda regiono.
Rasala grupi en 2006[3]
Mestici 69,2%
Blanki 23,9%
Nigri 6,2%
Indijeni e Japoniani 0,7%

Quankam ol esas la maxim granda regiono di Brazilia, Norda regiono esas nur la 4ma segun totala habitantaro. Manaus, havanta plu kam 1,8 milion habitanti en 2010[4] esas lua maxim granda urbo segun totala habitantaro, e la 7ma maxim granda urbo di Brazilia. Belém esas la 2ma maxim granda di la regiono, havante plu kam 1,4 milioni habitanti.

La regiono duras recevar enmigranti de altra Braziliana regioni, precipue de Nord-esto e de Suda regiono.

Referi[redaktar | redaktar fonto]