Belgrade

De Wikipedio
(Ridirektita de Belgrad)
Jump to navigation Jump to search
Belgrade
Belgrade panorama.jpg
Kelk imaji pri Belgrade.
Flag of Belgrade.svg Small Coat of Arms Belgrade.svg
Standardo di Belgrade Blazono di Belgrade
Lando: Flag of Serbia.svg Serbia
Informo:
Fondita ye: (ante 279 aK)[1]
Latitudo: 44°49' N
Longitudo: 20°28' E
Altitudo: 117 m
Surfaco: 359.96 km²
Habitanti: 1 166 763[2] (2011)
Denseso di habitantaro: 3,241 hab./km²
Horala zono: UTC+1
UTC+2 dum somero
Urbestro: Siniša Mali (SNS)
Mapo:
Mapo di Belgrade
Oficala retosituo:
www.beograd.rs
Fluvio Sava, en Belgrade.

Belgrade esas chef-urbo e maxim grand urbo di Serbia. Ol ank esis chef-urbo di Yugoslavia e di Serbia e Montenegro. Lua metropolala regiono konsistas ek 17 municipi, singla havante lua propra municipala konisilistaro. Segun la demografiala kontado di 2002, lua metropolala regiono havis 1 756 534 habitanti[3], qui reprezentis 24% ek la habitantaro di Serbia. Ol esis la 4ma maxim populoza urbala regiono de sudestal Europa, pos Istanbul, Athina e Bucarest.

Belgrade havas specala administrala stando en Serbia, ed esas un ek la 5 statistikala regioni di la lando. Ol havas importanta universitati e centri por inquesto. Ol ank esas importanta centro kulturala ed industriala di la lando. Esante strategiala loko en Europa, dum lua historio eventis 115 kombati che la urbo, ed ol rezigesis 44 foyi.[4]

La nomo Beograd signifikas blanka urbo en Serbiana.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

Argila figuri de la kulturo Vinča.

La kulturo Vinča, un ek la maxim importanta prehistoriala kulturi de Europa, habitis la regiono di Belgrade dum la 6ma yarmilo aK. Le Vinča developabis la metalurgio di kupro e quaza skripto, cirkume 5300 yari aK. Dum l'Antiqueso, populi de Trakia e Dacia e, pos 279 aK la Kelti habitis la regiono. Kelti nomizis la regiono Sindi-dūn.

Dum la regno di Augustus, Romani konquestis la regiono, e donis a Belgrade la stando di urbo dum la duimo dil 2ma yarcento. En 442, Attila devastis la regiono,[5] ed en 471 Teoderikus la Granda kaptis ol, e kontinuis til Grekia.[6] Dum la yari 520ma Slava populi koloniigis la regiono, e pose Bizancani, Franki, Bulgari e Hungari.

L'unesma registro pri la nomo Belograd aparis ye la 16ma di aprilo 878, en papala buloletro,[7] sendita a Boris la 1ma di Bulgaria. Dum cirkume quar yarcenti, l'urbo esis bataliagro inter Bizancana imperio, la Rejio di Hungaria e l'imperio di Bulgaria.[8] L'urbo gastigis l'armei qui luktis l'Unesma e la Duesma krucomiliti.[9] Dum la Triesma Krucomilito, Friedrich Barbarossa trairis l'urbo kun 190 mil soldati, e trovis ol en ruini.[10]

Balkani en 1355, kun la rejio di Serbia.

En 1284, Stefan Dragutin recevis Belgrade de lua bopatro, rejulo István la 5ma di Hungaria. Ol divenis chef-urbo dil Rejio di Syrmia, e Dragutin divenis l'unesma Serba rejulo qua guvernis Belgradi kom vasalo del Rejio di Hungaria.[11] Dum l'unesma duimo dil 14ma yarcento la rejio di Serbia prosperis, e lor divenis un ek la maxim developita rejii de Europa.

Pos la batalii di Maritsa en 1371, e Kosovo en 1389, Serbia komencis perdar teritorii adsude por l'Otomani.[12][13] La nordo dil rejio rezistis, e prosperis sub la rejulo Stefan Lazarević, qua konstruktis kastelo kun citadelo e turmi, e plufortigis la murego dil urbo, qua rezistis l'ataki dal Otomani dum preske 70 yari. Dum ta epoko, l'urbo divenis refujeyo por ti qui fugis del Otomana invaderi.

Siejo di Belgrade en 1521.

En 1427 Đurađ Branković, sucedinto di Stefan Dragutin, retrodonis Belgradi a la rejo di Hungaria, e Smederevo divenis la nova chef-urbo. Malgre l'Otomani konquestis granda parto di Serbia, li siejis Belgrade du foyi sensucese, en 1440 e 1456. Sep yardeki pose, ye la 28ma di agosto 1521, l'Otomani, komandita da Suleyman la 1ma fine kaptis e rezigis l'urbo. Li deportis la habitantaro Kristana Ortodoxa dil urbo a forestala regiono proxim Istanbul.

Pos Otoman okupeso, Belgrade transformesis en sideyo di distrikto (Sanjak) e la 2ma urbo Otomana en Europa kun plua kam 100.000 habitanti, pos Istanbul. L'Otomana arkitekturo introduktesis en l'urbo, e multa moskei konstruktesis. En 1594 eventis rebeleso dal Serbi represita dal l'Otomani. Pose, la granda-viziro Sinan Pasha imperis la publika brulado di la reliquii di Santa Sava an la platajo Vračar.

Belgrade en 1684.

L'urbo okupesis tri foyi dal Habsburg-i: de 1688 til 1690, de 1717 til 1739, e de 1789 til 1791. L'Otomani rapide rikaptis l'urbo, qua rezigesis multe la tri foyi. Dum ta epoko, du granda migradi di Serbi afektis l'urbo. Du patriarki chefesis la retreto di dek de mili di Serbi ed Austriani vers la nuna Vojvodina e Slavonia.[14] Dum la komenco dil 19ma yarcento lua maxim multa habitantaro esis Mohamedani. Dum l'Unesma Revolto Serba, la revolucioneri okupis l'urbo de la 8ma di januaro 1807 til 1813, kande l'Otomani rikaptis ol.[15] Pos la Duesma Revolto Serba en 1815, Serbia recevis granda autonomeso, agnoskita dal centrala guverno Otomana en 1830. Pos ta epoko komencis la konstrukto di edifici en stili arkitekturala baroka, neoklasika, gotika e romantika, ne nur Otomana.

En 1841, princo Mihailo Obrenović transferis la chef-urbo dil Princio di Serbia a Belgrade. Til 1863 la habitantaro dil urbo diminutis, pro l'ekmigro di Mohamedani. Segun mapo de ta yaro, Belgrade havis nur 9 quarteri (mahale). Ye la 18ma di aprilo 1867 l'Otomana administrado imperis ke Otoman armeo foriris la fortreso del urbo. To fakte reprezentis la nedependo di Serbia. Dum la fino dil 19ma yarcento, l'urbala planigisto Emilijan Josimović projetis modifiki en la skisuro di stradi, e la konstrukto di publika edifici e parki. En mayo 1868 princo Mihailo kune lua kuzo Anka Konstantinović asasinesis kande iris per kalesho vers lua rezideyo.

En 1878 la princio di Serbia divenis komplete nedependanta, ed en 1882 ol transformesis en rejio. Tamen, ol duris esar rurala lando, ed en 1900 vivis en Belgrade nur 70 mil ek la 2,5 milion habitanti dil rejio. En 1905 ja esis 80 mil habitanti, e kande l'unesma mondomilito komencis en 1914, ol superesis 100 mil habitanti, sen inkluzar la nuna quartero Zemun, qua lor esis urbo aparteninta ad Austria-Hungaria.

Edifici di Belgrade pos bombardo, dum l'unesma mondomilito.

L'unesma mondomilito komencis ye la 28ma di julio 1914, kande Austria-Hungaria deklaris milito kontre Serbia. Multa kombati eventis proxim Belgrade. Ye la 30ma di novembro 1914 l'urbo okupesis dal Austriana trupi komandita dal generalo Oskar Potiorek. Ye la 15ma di decembro sam yaro, Serbiana trupi komandita dal marshalo Radomir Putnik rikaptis ol. La sequanta yaro, pos longa batalio de la 6ma til la 9ma di oktobro, Germana trupi kaptis ol. Ye la 1ma di novembro 1918 l'urbo liberigesis dal Franca e Serbiana trupi.

Pos finir la milito, Belgradi divenis chef-urbo por la Rejio di Serbi, Kroati e Sloveni, rinomizita Rejio di Yugoslavia en 1929. Dum ta epoko, l'urbo kreskis e modernigesis. En 1931 ol ja havis 239 000 habitanti, e cirkume 320 000 habitanti en 1940. De 1921 til 1940 la mezavalora yarala kresko dil habitantaro esis 4,08%.[16] En 1927 inauguresis lua unesma aeroportuo, ed en 1929 eventis l'unesma radio-brodkasto. En 1935, linauguresis la ponto Pančevo.[17]

Edifici de Belgrade bombardita dum la duesma mondomilito.

Ye la 25ma di marto 1941, lor regento-princo Pavle signatis la tri-parta pakto kun l'Axo Povi e probis restar neutrala dum la duesma mondomilito. To produktis masiva protesti en Belgrade e stato-stroko komandita dal generalo Dušan Simović, qua proklamis la majoreso dil rejulo Petar la 2ma. Do, l'urbo bombardesis senkompate dal Luftwaffe ye la 6ma di aprilo sam yaro, e produktis 2 274 morti.[18][19][20] Yugoslavia pose invadesis dal Germana, Italiana, Bulgara e Hungara trupi. Belgrade kaptesis e pose divenis sideyo dil marioneto-rejimo dil generalo Milan Nedić.

Judi kaptita en Belgrade.

Dum la somero ed autuno di 1941, Germani masakris multa habitanti di Belgrade, note Judi, en reprezalo por militet ataki. Segun l'impero dil generalo Franz Böhme, por singla Germano mortinta on mustus mortigur 100 Serbi o Judi. La rezisto komandesis dal mayoro Žarko P. Todorović de 1941 til lua aresto en 1943.

Belgrade bombardesis por la duesma foyo ye la 16ma di aprilo 1944, lor dal Federiti, same quale eventis kun Rotterdam. La bombardo produktis 1.100 morti. Granda parto dil urbo resti okupita dal Germani til la 20ma di oktobro 1944, kande ol liberigesis dal Reda Armeo e dal partizani Yugoslavana. Ye la 29ma di novembro 1945 marshalo Josip Broz Tito proklamis la Republiko Federala dil Populo di Yugoslavia, rinomizita "Republiko Socialista Federala di Yugoslavia" en 1963. Pos finir la milito, 11.500 domi restis destruktita.

Belgrade en 1979.

La rikonstrukto pos la milito esis rapida. En 1948 komencis la konstrukto dil urbo Nova-Belgrade. En 1958 eventis l'unesma televiziono-brodkasto, ed en 1963 inauguresis l'aeroportuo Nikola Tesla. En junio 1968 eventis studentala protesti en Belgrade, represita dal polico. Dum l'administrado di Josip Broz Tito Yugoslavia obtenis exterlanda presti por kolokar en la developo di la lando, inkluzite Belgrade. Tamen, la sumo di la debo kun lua interesti di la debo kreskis multe, e Yugoslavia havis serioza problemi financala dum la yari 1980ma.

Ye la 9ma di marto 1991 eventis protesti en Belgrade kontre la guverno di Slobodan Milošević. Lor kalkulesis ke cirkume 100.000 til 150.000 partoprenis en la protesti. Altra protesti eventis en 1996 e 1997 kontre la guverno di Milošević. Pos la protesti Zoran Đinđić divenis l'unesma urbestro di Belgrade pos la duesma mondomilito qua nulatempe apartenis a la Komunista Partiso di Yugoslavia. En 1999, dum la milito di Kosovo, l'urbo subisis bombardi da NATO. La sequanta yaro, pos prezidantal elekti, eventis granda protesti en Belgradi qui efektigis l'ekpulso di Slobodan Milošević de la povo.

En 2014 lansesis projeto, surnomizita "Belgrade en l'aquo" (Serbe: Београд на води / Beograd na vodi) por modifikar l'urbala peizajo di Belgrade proxim la fluvio Sava, per konstrukto di alta e moderna edifici. Tamen, multa specalisti konsideras la projeto "polemikala", pro ne existir publika debato pri ol, la necerteso pri lua fonto di koloko, e pri la selektita solvi arkitekturala.[21] La rikonstrukto e developo dil urbo duras, note en la regiono nomizita Novi Beograd ("Nova-Belgrade"), ube multa nova apartamenti ed oficeyi konstruktabas.

Belgrade en 1997
Belgrade en 1997

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Panoramo pri Belgrade.

La reliefo di Belgrade esas kolinoza addextre del fluvii Sava e Danubio, e plana adsinistre. La mezavalora altitudo dil urbo esas 116,75 metri super la marala nivelo. La maxim alta punto jacas 303 metri super la marala nivelo. La monti Avala (511 metri) e Kosmaj (628 m) jacas sude del urbo.

La klimato di Belgrade esas subtropikala humida (Cfa segun la klimatala klasifikuro di Köppen) kun quar sezoni klare definita. La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 1,4°C, dum ke la mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 23°C, kun mezavalora yarala temperaturo di 12,5°C. La maxima temperaturo enrejistrita dum lua historio esis 43,6°C en 2007, e la minima temperaturo enrejistrita esis -26,2°C en 1893.

La mezavalora yarala pluvozeso esas 690,9 mm, e la maxim pluvoza monato esas junio, kun mezavalore 101,2 mm.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. (5ma di oktobro 2000) Ancient Period. City of Belgrade. URL vidita ye la 16ma di novembro 2010.
  2. (2014). 2011 Census of Population, Households and Dwellings in the Republic of Serbia: Comparative Overview of the Number of Population in 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 2002 and 2011, Data by settlements. Statistical Office of Republic Of Serbia, Belgrade. URL vidita ye la 27ma di junio 2014.
  3. Habitantes de Belgrado según el censo de 2002
  4. Nurden, Robert (22ma di marto 2009) - Belgrade has risen from the ashes to become the Balkans' party city - . Belgrade has risen from the ashes to become the Balkans' party city. (London) Independent
  5. The Rome that did not fall: the survival of the East in the fifth century, p.67'
  6. Roy E. H. Mellor, Eastern Europe: a geography of the Comecon countries, p. 43. Google Book
  7. LIBI, t. II (1960) (2_151.jpg). promacedonia.org.
  8. The History of Belgrade. Belgradenet.com. URL vidita ye la 16 November 2010.
  9. (16ma di decembro 1934) How to Conquer Belgrade – History. Beligrad.com. URL vidita ye la 7ma di julio 2009.
  10. The History of Belgrade. Belgradenet.com. URL vidita ye la 7ma di julio 2009.
  11. History (Medieval Serbian Belgrade). Official website. URL vidita ye la 10ma di julio 2007.
  12. Battle of Maritsa. Encyclopædia Britannica. URL vidita ye la 10ma di julio 2007.
  13. Battle of Kosovo. Encyclopædia Britannica. URL vidita ye la 10ma di julio 2007.
  14. Dejan Medaković (1990) - Oči u oči - . Oči u oči. (Belgrade) BIGZ (online reprint by Serbian Unity Congress library).
  15. History (Liberation of Belgrade). Official website. URL vidita ye la 10ma di julio 2007.
  16. Petrović, Dragan (2001). Industrija i urbani razvoj Beograda. (PDF) pp. 87–94 Industrija. URL vidita ye la 10ma di julio 2007.
  17. Twentieth Century – Innovations in Belgrade. Serbia-info.com (Government of Serbia website). URL vidita ye la 21ma di julio 2007.
  18. (25 November 2015) DA NIJE BILO 6. APRILA Najlepše srušene zgrade Beograda.
  19. Aslani, Samir (1 June 2004). Lovački avioni Drugog svetskog rata. Samir Aslani.
  20. Stevenson, William (1976) - A Man Called Intrepid, The Secret War - . (New York) Ballantine Books.
  21. A Look at Abu Dhabi's 'Bad Joke': The Belgrade Waterfront Project.
Chef-urbi di Europana landi

Amsterdam · Andorra la Vella · Athina · Belgrade  · Berlin · Bern · Bratislava · Bruxel · Budapest · Bucarest · Dublin · Helsinki · Kiev · Chisinau · København · Lisboa · Ljubljana · London · Luxemburg · Madrid · Minsk · Monako · Moskva · Nikosia · Oslo · Paris · Podgorica · Praha  · Reykjavík · Riga · Roma · San-Marino · Sarajevo · Skopje  · Sofiya · Stockholm · Tallinn · Tbilisi · Tirane · Vaduz · Valletta  · Warszawa · Vatikano · Wien · Vilnius · Yerevan · Zagreb