Guinea-Bisau

De Wikipedio
(Ridirektita de Guinea-Bissau)
Salti al navigilo Salti al serĉilo
Guinea-Bisau
República da Guiné-Bissau
Flag of Guinea-Bissau.svg Emblem of Guinea-Bissau.svg
Standardo di Guinea-Bisau Blazono di Guinea-Bisau
Nacionala himno:
Esta é a Nossa Pátria Bem Amada
LocationGuineaBissau.svg
Urbi:
Chefurbo: Bissau
· Habitanti: 407 424 (2007)
Precipua urbo: Bissau
Lingui:
Oficala lingui: Portugalana
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· Prezidanto: José Mário Vaz
· Chefministro: Aristides Gomes
Surfaco: (136ma granda)
· Totala: 36 125 km²
· Aquo: 22,4 %
Habitanti: (153ma granda)
· Totala: 1 833 247[1] (julio 2018)
· Denseso di habitantaro: 50,75 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Franko CFA di Westal Afrika
Veho-latero: dextre
ISO: GW
GNB
624
Reto-domeno: .gw*
Precipua religio: tribuala religii 45,2%, islamo 39,9%
Oficala retosituo: https://www.guinebissaurepublic.com


Guinea-Bisau esas lando jacanta an westal Afrika. Lu havas kom vicini Senegal norde e Guinea este e sude. Weste jacas Oceano Atlantiko. La lando olim nomesis Portugalana Guinea.

Bazala fakti pri Guinea-Bisau.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Guinea-Bisau

Guinea-Bisau esis parto de la rejio Gabu e del imperio Mali. Portugalani arivis en la regiono en 1446. Kun la kunlaboro di lokala tribui, li komencis komercar sklavi. Bissau fondesis en 1687 kom fortifikita portuo e komercala centro. Dum la 19ma yarcento Portugalani okupis teritorii doplanda. La disputo kontre Britaniani pri la kontrolo dil insulo Bolama solvesis favoroze a Portugal dal Usana prezidanto Ulysses S. Grant.

Guinea-Bisau deklaris lua nedependesko de Portugal ye la 24ma di septembro 1973. Luís Cabral divenis lua unesma prezidanto e guvernis de 1973 til la 14ma di novembro 1980 kande ilu revokesis per stato-stroko komandita da João Bernardo "Nino" Vieira. Vieira guvernis til 1984 e la lando kontrolesis da militistala konsilantaro.

Tanko abandonata dum l'interna milito, de 1998 til 1999.

L'unesma libera prezidantal elekto eventis en 1994, vinkita da João Bernardo Vieira, ma militistala revolto revokis la prezidanto en 1998. Pos la revoko di Vieira komencis interna milito, qua duris de la 7ma di junio 1998 til la 10ma di mayo 1999. Nova elekto eventis en 2000, vinkita da Kumba Ialá. En 2003 itere eventis militistala revolto qua revokis Ialá.

En 2005 itere eventis prezidantal elekti, lor vinkita da João Bernardo Vieira. Vieira guvernis til la 2ma di marto 2009 kande il asasinesis dal militisti. Raimundo Pereira asumis kom provizora prezidanto til la rezulto di nova prezidantal elekto, qua eventis ye la 28ma di junio 2009 e vinkesis da Malam Bacai Sanhá.

En 2008, l'admiralo Bubo Na Tchuto probis komandar stato-stroko, ma faliis e fugis vers Gambia. Pose, ilu eniris Bisauana teritorio travestiita kom peskero. Ye la 1ma di aprilo sam yaro, soldati unionis a Bubo Na Tchuto ed invadis la domo dil chefministro Carlos Gomes Júnior, qua enkarcerigesis. Centi di suportinti di Gomes Júnior demandis la liberigo dil chefministro. La chefo dil armeo Antonio Ndjai minacis mortigar la chefministro, e lua suportinti abandonis la stradi. La situo gradope divenis min tensata, e Gomes Júnior foriris Guinea-Bisau ye la fino di aprilo, supozite por kuracesar en Portugal. Ilu retroiris a Guinea-Bisau ye la 16ma di junio 2010, e restis en povo til la 10ma di februaro 2012, kande ilu renuncis.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Populala Nacional Asemblitaro, la parlamento di Guinea-Bisau.
Prezidantala palaco en Bissau.

Segun la konstituco aprobita ye la 27ma di novembro 1996 e promulgita ye la 4ma di decembro sam yaro,[2] Guinea-Bisau esas parlamentala republiko. Ante, la guvernerio esis forte centraligita, ma pos 1991 la lando havas multa politikala partisi. La chefo di stato esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por 5-yara periodo. La chefministro esas la chefo di guvernerio, ed elektesas dal prezidanto pos konsultar la politikala partisi.

João Bernardo Vieira qua guvernis la lando de 1980 til 1999 pos stato-stroko ed ekpulsesis de la povo pos interna milito, elektesis prezidanto en 2005. Ye la 2ma di marto 2009 ilu mortigesis dum nova stato-stroko. Raimundo Pereira asumis kom provizora prezidanto pos lua morto.

Ye la 28ma di junio 2009 eventis elekti[3] vinkita da Malam Bacai Sanhá, qua asumis la povo ye la 8ma di septembro 2009[4]. Pos yari di nestabileso e nova elekti en aprilo e mayo 2014, José Mário Vaz elektesis prezidanto, e de 23ma di junio 2014 ilu guvernas la lando.

La parlamento (Populala Nacional Asemblitaro) havas unika chambro kun 100 membri, qui elektesas dal populo por 4-yara periodo.

La Supra Korto (Supremo Tribunal da Justiça) konsistas ek 9 judiciisti qui elektesas dal prezidanto, ed esas la maxim alta apelo-korto di lando. Existas regionala korti, 1 en singla de la 9 regioni di lando, qui funcionas kom unesma apelo-korti por kriminala e civila kazi. Existas 24 lokala korti qui judicias min grava krimini e civila kazi evaluita en min kam US$ 1.000,00.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Mapo di Guinea-Bisau.
Peizajo di Guinea-Bisau.

Havante 36 125 km² di surfaco totala, Guinea-Bisau esas plu granda kam Taiwan e Belgia. Ol jacas inter la latitudi 11º e 13ºN, e la longitudi 13º e 17ºW. Cirkume 10,67% de lua surfaco esas kultivebla, 8,89% okupesas kun permananta plantacaji, ed 80,44% havas altra uzi. Cirkume 223,6 km² esas irigacata tereni.

La tereni en Guinea-Bisau esas basa: la maxim alta monto havas 300 metri di altitudo. Este, la vejetantaro esas savano. La tereni an la litoro esas plana e kovrata da marshi. La precipua fluvio di Guinea-Bisau esas Geba, longa de 550 km e navigebla dum 140 km por navi til 2.000 tuni. Geba naskas en Guinea, trairas Senegal e debushas an l'Atlantiko. Altra importanta fluvii esas Corubal (an la frontiero kun Guinea) e Farim (longa de 257 km).

La klimato esas varma dum tota yaro, e la mezavalora yarala temperaturo esas 26,3ºC. Ol influesas da la monsono dum la pluvoza sezono, de junio til semptembro od oktobro, e dal vento Harmattan de Sahara dum la sika sezono, de decembro til aprilo. La mezavalora yarala pluvo-quanto en Bissau esas 2.024 mm, malgre ke ol koncentresas dum la pluvoza sezono.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

Komercala strado en Bissau.
Centrala Banko di Guinea-Bisau.
 Precipua artiklo: Ekonomio di Guinea-Bisau

Guinea-Bisau havas un ek la min granda TNP per persono ed un ek la maxim basa indexo pri homala developeso dil mondo. Plu kam 2/3 de lua habitantaro vivas sub la povreso-lineo.[5]

Naturala moyeni trovebla en Guinea-Bisau inkluzas fishi, ligno, fosfati, bauxito, argilo, granito, kalkopetro e jaceyi di petrolo qui komencis esar explotata.[1]

Rizo esas la precipua agrokultivala produkturo di la lando. L'exportacaji di kastano di anakardo e di arakido duras esar importanta.

Pos yari di ekonomiala nestabileso, la lando adoptis Franko CFA di Westal Afrika kom valuto en 1997.[6]

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Etniala grupi en Guinea-Bisau.
Mulieri en Bissau.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Guinea-Bisau havis 1 833 247 habitanti.[1] Segun statistiki de 2008, la precipua etnio esas Fulani (28,5% de la habitantaro). Mandinga esas 14,7%, Papel o Pepel esas 9,1%, Manjaco esas 8,3%, Beafada esas 3,5%, Mancanha 3,1%, Bijago 2,1%, Felupe 1,7%, Mansoanca 1,4%, Balanta Mane 1%, altri esas 1,8%, e 2,2% ne esis Afrikani[1]

Nur 14% de la habitantaro parolas Portugalana; 44% parolas Kriol, la Portugalana kreolo. La lingui Pular e Mandingo anke parolesas.[1]

La precipua religio por la 45,1% dil habitantaro esas islamo. Kristani esas 22%, lokala religii praktikesas da 14,9% de la habitantaro, 2% praktikas nula religio, e ne existas dati pri 15,9% de la habitntaro.[1]

L'eduko esas obligata por pueri evante 7 til 13 yari. Sekundara skolo esas larje disponebla, tamen la lando havas poka fakultati, e la studenti preferas studiar exterlande, precipue en Portugal.

La maxim granda urbi esas Bissau (388 028 habitanti), Bafatá (22.521 habitanti), Gabú (14.430 habitanti), Bissorã (12.688 habitanti), Bolama (10.769 habitanti) e Cacheu (10.490 habitanti).

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Skulto dal populo Bijago.

La precipua etniala grupi di la lando esas le Balanta (25%) e Mandinka. Altra grupi esas le Fula, le Pepel, le Manjaku e le Mancanha. La populo Bijago vivas en l'arkipelago Bijagós. Ta grupi havas richa tradicionala kulturi, nome en la skulti e dansi.

La precipua muzikala jenro di la lando esas la poliritmala Gumbe, qua esas poke konocita exterlande. La liriki di la muziki ordinare kompozesas en Kriol. La karnavalo di Bissau esas komplete originalo, ed esabas un ek la precipua kulturala

La literaturo di Guinea-Bisau esas komencanta. Abdulai Silla (n. 1959) skribis l'unesma romano di la lando: Eterna Paixão (publikigita en 1994). Altra skriptisto esas Marinho de Pina.

Pri cinemo, Flora Gomes esas internacione konocita Bisauana filmifistino.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Africa::Guinea Bissau - The World Factbook (en Angla). CIA. URL vidita ye la 4ma di februaro 2019.
  2. Constituição da República da Guiné-Bissau (en Portugalana). URL vidita ye la 18ma di mayo 2015.
  3. Bissau Digital. URL vidita ye la 1ma di aprilo 2009.
  4. Malam Bacai Sanhá toma posse como presidente de Guiné-Bissau. Folha Online. URL vidita ye la 8ma di septembro 2009.
  5. World Bank profile:Guinea Bissau. World Bank.org. URL vidita ye la 18ma di mayo 2015.
  6. CFA Franc and Guinea-Bissau (en Angla). Uemoa.int. URL vidita ye la 22ma di junio 2013.


Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sudafrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependanta teritorii
Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Westala Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra
Nedependi ne agnoskata
Somalilando | Puntlando